موضوع:
مقایسه و بررسی شباهت¬ها و تفاوت¬های دیدگاه¬ علامه معرفت و سیّد قطب در تفسیر علمی
تقدیم به
محضر مبارک پیامبر ختمی‌مرتبت محمّد مصطفی -صلّی الله علیه و آله-
و ائمه اطهار -سلام‌الله علیهم أجمعین- خاصّه قطب عالم امکان، صاحب عصر و زمان و ذخیره خداوند در زمین، حضرت مهدی -عجّل الله تعالی فرجه-
و بانو فاطمه معصومه -علیها سلام-، بانوی عصمت و کرامت
و همه انبیاء و اولیای الهی و علماء و شهدای راه حق و حقیقت
و خانواده مهربان و عزیزم
و روح پر فتوح علامه محمدهادی معرفت -قدّس سره-
تقدیر
شکر و سپاس مخصوص پروردگار جهانیان است. همان خدایی که معلّم بندگان است و دانای اسرار زمین و آسمان. سپاس او را سزا است که خالق و مدبّر هر چیزی او است.
سپاس فراوان از آخرين پيام‏آور وحى الهى و خاندان مطهّرش، آنان كه واسطه فیض از عالم ملکوت هستند و هر چه خیر و نیکی است، از جانب ایشان است.
همچنین از خانوادهام به خاطر شکیبایی فراوانشان سپاسگزارم. از پدر و مادر مهربانم که مرا با قرآن و دین آشنا نمودند و مشوّق و همراه من در فراز و فرودهای زندگی و دوران تحصیل به خصوص در انجام این پایان‌نامه بودند، سپاس بسیار ویژه دارم.
شایسته است از همه معلّمان و اساتید دوران تحصیل به خصوص از استاد حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر محمّد علی رضایی اصفهانی –دام عزّه-که با سعه صدر فراوان و تلاشی مجدّانه راهنمایی این پایان‌نامه را به عهده گرفتند؛ تشکّر نمایم. همچنین از استاد حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر حسین علویمهر -زید عزّه- که با توجّه و دقّت بسیار از همان مراحل اولیّه کار، با قبول مشاوره این پایان‌نامه منّت بر بنده نهادند، سپاس‌گزارى نمایم.
چکیده

سؤال اصلی این پایان‌نامه مقایسه و بررسی شباهتها و تفاوتهای دیدگاه علامه معرفت و سیّد قطب در تفسیر علمی بود. روشن شد که تفسیر بیان رفع ابهام از آیات و علم شامل علوم تجربی و انسانی است و تفسیر علمی بیان بهرهگیری از علم در رفع ابهام از آیات دربردارنده این علوم است. علامه معرفت در بحث اعجاز، قرآن را حاوی اشارات گذرا به طبیعت میداند که عالمان با تفسیر علمی پی به اسرار آن می‌برند. سیّد قطب تفسیر علمی را برای توسعه در مفاهیم قرآنی میپذیرد. هر دو بزرگوار علوم را به استخدام تفسیر در آوردند و هر دو از منابع نسبتاً خوبی استفاده نمودند. بعضی دیدگاه‌های ایشان در علوم طبیعی و انسانی با یکدیگر موافق و برخی مخالف است. ایشان در بحث بهداشت و رشد جنینی انسان با اندکی اختلاف با یکدیگر موافق هستند. در بحث گسترش آسمان، علامه ادامه‌دار بودن گسترش را مطرح میکند و سیّد قطب تنها گسترده بودن جهان خلقت را مطرح میکند. در بحث ستون‌های آسمان، علامه به وجود نیروی جاذبه اشاره میکند و سیّد قطب افراشته بودن اجرام آسمانی بدون ستون دیدنی را مطرح مینماید. در بحث هماهنگی موجودات نیز هر دو بزرگوار به گوشهای از هماهنگیها اشاره مینمایند. در بحث زوجیّت عام هر دو بزرگوار به زوجیّت در اتم، عالم حیوانات و گیاهان با اندکی اختلاف پرداختهاند. علامه درمان با عسل را به مواد آن و سیّد قطب به یقین داشتن به سخن خداوند مرتبط میدانند. علامه تنگی نفس در ارتفاع را حالتی مادّی و سیّد قطب حالتی معنوی میداند. در بحث لقاح بادها، هر دو مفسّر آیه را با اندکی اختلاف به نزول باران مرتبط می‌دانند. در علوم انسانی در بحث تربیّت هر دو بزرگوار، تربیّت را هدف بعثت دانستند. علامه آیه امر به معروف را به ارائه راه صلاح به مردم و سیّد قطب در برپایی حکومت خیر محور، مرتبط می‌دانند. هر دو ریشه آزادی حقوقی را، آزادی در اصل آفرینش میدانند. هر دو بزرگوار اساس قانون‌گذاری را با اندکی اختلاف شریعت الهی میدانند. علامه شیوه مشورت حاکم با مردم را تنفیذ رأی اکثریّت میداند و سیّد اساس کار مسلمانان را شوری میداند. در بحث ربا، علامه معرفت و سیّد قطب با استفاده از تشبیههای آیه به آثار و علل تحریم ربا پرداختند.
کلید واژهها: محمدهادی معرفت، سیّد قطب، تفسیر علمی و قرآن.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
مقدمه1
1- بيان مسئله1
الف) تعريف عنوان1
ب) طرح مسئله1
2- اهميّت و فايده موضوع2
3- سؤال اصلي پژوهش2
4- سؤالات فرعي پژوهش2
5- فرضيه هاي پژوهش3
6- پيش‌فرض‌هاي پژوهش3
7- اهداف پژوهش3
8- روش کلی پژوهش و روش گردآوري اطلاعات3
9- نوآوري پژوهش3
10- نتايج علمي و عملي پژوهش4
11- سازماندهي پژوهش4
بخش اول1
کلیات1
مقدمه6
1-1- مفهوم شناسی7
1-1-1- مفهوم شناسی علم7
1-1-1-1- علم در لغت7
1-1-1-2- علم در اصطلاح8
1-1-2- مفهوم شناسی تفسیر9
1-1-2-1. تفسیر در لغت10
1-1-2-2- تفسیر در اصطلاح11
1-1-2-3. جمعبندی معنای لغوی و اصطلاحی تفسیر12
1-1-3- مفهوم شناسی تفسیر علمی13
1-1-3-1. جمعبندی تعاریف اصطلاحی تفسیر علمی16
1-2- پیشینه عام تفسیر علمی18
1-3- پیشینه پژوهش19
1-4- اقسام تفسیر علمی از نظر شیوه20
1-4-1- استخراج همه علوم از قرآن كريم21
1-4-2- تطبيق و تحميل نظريات علمى بر قرآن كريم21
1-4-3- استخدام علوم براى فهم بهتر قرآن21
1-5- نظر علامه معرفت در مورد اقسام تفسیر علمی22
1-6- نظر سیّد قطب در مورد اقسام تفسیر علمی22
1-7- دلایل تفسیر علمی23
1-7-1. دلایل موافقان تفسیر علمی23
1-7-2. دلایل مخالفان تفسیر علمی24
1-7-3. دلایل قائلان به تفصيل26
1-8- زندگینامه اجمالی علامه معرفت28
1-9- زندگینامه اجمالی سیّد قطب34
1-10. آثار سیّد قطب37
1-11- شیوه علامه معرفت در تفسیر38
1-12- مبانی تفسیر علمی علامه معرفت38
1-13- منابع علامه معرفت در تفسیر علمی40
1-14- شیوه سيّد قطب در تفسیر علمی41
1-15- منابع سیّد قطب در تفسیر علمی46
1-16- مهم‌ترین مباحث علمی علامه و سیّد قطب در تفسیر47
1-17- نتیجه‌گیری کلّی بخش اول49
بخش دوّم58
نمونه‌های تفسیر علمی در علوم طبیعی58
مقدّمه53
2-1. قرآن و کیهان‌شناسی54
2-1-1. گسترش آسمان54
2-1-1-1. آیه54
2-1-1-2. مفهوم شناسی55
2-1-1-2-1- سماء55
2-1-1-2-2- اید56
2-1-1-2-3- موسعون56
2-1-1-3- نکات تفسیری57
2-1-1-4. نکات علمی58
2-1-1-5- دیدگاه‌ها59
2-1-1-5-1- دیدگاه علامه معرفت59
2-1-1-5-2- دیدگاه سیّد قطب60
2-1-1-6- مقایسه و بررسی و نتیجه‌گیری60
2-1-2- ستون‌های آسمان‌ها61
2-1-2-1- آیات61
2-1-2-2- مفهوم شناسی62
2-1-2-2-1-عمد62
2-1-2-3- نکات تفسیری62
2-1-2-4- نکات علمی64
2-1-2-5- دیدگاه‌ها65
2-1-2-5-1- دیدگاه علامه معرفت65
2-1-2-5-2- دیدگاه سیّد قطب66
2-1-2-6- مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری66
2-2- قرآن و زیست‌شناسی68
2-2-1- بدن انسان از نظر رشد جنینی68
2-2-1-1- آیه69
2-2-1-2- مفهوم شناسی69
2-2-1-2-1- نطفه69
2-2-1-2-1- علقه70
2-3-1-2-1- مضغه70
2-2-1-3. نکات تفسیری71
2-2-1-4. نکات علمی71
2-2-1-5. دیدگاه‌ها73
2-2-1-5-1- دیدگاه علامه معرفت73
2-2-1-5-1- دیدگاه سیّد قطب76
2-2-1-6- مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری77
2-2-2- زوجیّت عمومی موجودات78
2-2-2-1- آیه78
2-2-2-2- مفهوم شناسی78
2-2-2-2-1- زوج79
2-2-2-3- نکات تفسیری79
2-2-2-4- نکات علمی80
2-2-2-5- دیدگاه‌ها83
2-2-2-5-1- دیدگاه علامه معرفت83
2-2-2-5-2- دیدگاه سیّد قطب84
2-2-2-6- مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری85
2-2-3- اندازه زنی و هماهنگی موجودات87
2-2-3-1- آیه87
2-2-3-2- مفهوم شناسی87
2-2-3-2-1- قدر87
2-2-3-2-2- شیء87
2-2-3-3. نکات تفسیری88
2-2-3-4. نکات علمی88
2-2-3-5. دیدگاه‌ها89
2-2-3-5-1- دیدگاه علامه معرفت89
2-2-3-5-2- دیدگاه سیّد قطب90
2-2-3-6. مقایسه و بررسی و نتیجه‌گیری91
2-2-4- لقاح (زایا کردن ابرها و گیاهان)92
2-2-4-1- آیه93
2-9-2- مفهوم‌شناسی93
2-2-4-2-1- لواقح93
2-2-4-2-2- تثیر94
2-2-4-3- نکات تفسیری95
2-2-4-4- نکات علمی96
2-2-4-5- دیدگاه‌ها97
2-2-4-5-1- دیدگاه علامه معرفت97
2-2-4-5-2- دیدگاه سیّد قطب98
2-2-4-6- مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری98
2-3- قرآن و علوم پزشکی100
2-3-1- بهداشت100
2-3-1-1- بهداشت پوششی و بدنی100
2-3-1-1-1. آیات101
2-3-1-1-2- مفهوم شناسی101
2-3-1-1-2-1- طهر101
2-3-1-1-3. نکات تفسیری102
2-3-1-1-4- نکات علمی102
2-3-1-1-5- دیدگاه‌ها104
2-3-1-1-5-1- دیدگاه علامه معرفت104
2-3-1-1-5-2- دیدگاه سیّد قطب104
2-3-1-1-6- مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری105
2-3-1-2. بهداشت غذایی106
2-3-1-2-1- خوراکی‌های پاک106
2-3-1-2-1-1- آیات106
2-3-1-2-1-2- مفهوم شناسی107
2-3-1-2-1-2-1- طیّب107
2-3-1-2-1-2-2- حلال107
2-3-1-2-3. نکات تفسیری108
2-3-1-2- 4. نکات علمی108
2-3-1-2-5. دیدگاه‌ها108
2-3-1-2-5-1- دیدگاه علامه معرفت108
2-3-1-2-5-2- دیدگاه سیّد قطب109
2-3-1-2-6- مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری109
2-3-1-2-2- خوراکی‌های ناپاک109
2-3-1-2-2-1. آیه109
2-3-1-2-2-2- مفهوم شناسی110
2-3-1-2-2-2-1-اهل110
2-3-1-2-2-3- نکات تفسیری110
2-3-1-2-2-4- نکات علمی111
2-3-1-2-2-5. دیدگاه‌ها112
2-3-1-2-2-5-1- دیدگاه علامه معرفت112
2-3-1-2-2-5-2- دیدگاه سیّد قطب112
2-3-1-2-2-6. مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری113
2-3-2- نقش عسل در درمان بيمارى‏ها114
2-3-2-1. آیه114
2-3-2-2. مفهوم شناسی114
2-3-2-2-1- شفاء114
2-3-2-3- نکات تفسیری115
2-3-2-4- نکات علمی116
2-3-2-5- دیدگاه‌ها117
2-3-2-5-1- دیدگاه علامه معرفت117
2-3-2-5-2- دیدگاه سیّد قطب118
2-3-2-6. مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری119
2-3-3. تنگی نفس در ارتفاع119
2-3-3-1. آیه120
2-3-3-2. مفهوم شناسی120
2-3-3-2-1- یصَّعَّد120
2-3-3-3. نکات تفسیری120
2-3-3-4. نکات علمی121
2-3-3-5. دیدگاه‌ها122
2-3-3-5-1- دیدگاه علامه معرفت122
2-3-3-5-2- دیدگاه سیّد قطب123
2-3-3-6- مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری124
2-4- نتیجه‌گیری کلّی بخش دوّم125
بخش سوّم130
نمونه‌های تفسیر علمی در علوم انسانی130
مقدمه129
3-1- قرآن و تربیّت130
3-1-1- تربیّت، هدف بعثت132
3-1-1-1- آیات132
3-1-1-2. مفهوم‌شناسی134
3-1-1-2-1- تزکیه134
3-1-1-2-2- تعلیم134
3-1-1-3. نکات تفسیری134
3-1-1-4. نکات علمی135
3-1-1-5. دیدگاه‌ها135
3-1-1-5-1- دیدگاه علامه معرفت135
3-1-1-5-2- دیدگاه سیّد قطب136
3-1-1-6. مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری137
3-2. قرآن و مسائل اجتماعی138
3-2-1. امر به معروف و نهی از منکر، اصلاح عمومی و فرمانروایی139
3-2-1-1. آیات139
3-2-1-2. مفهوم‌شناسی140
3-2-1-2-1- امر140
3-2-1-2-2- معروف141
3-2-1-3. نکات تفسیری141
3-2-1-4. نکات علمی142
3-2-1-5. دیدگاه‌ها143
3-2-1-5-1- دیدگاه علامه معرفت143
3-2-1-5-2- دیدگاه سیّد قطب144
3-2-1-6. مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری146
3-3. قرآن و حقوق148
3-3-1. آزادی انسان‌ها148
3-3-1-1. آیه149
3-3-1-2. مفهوم‌شناسی149
3-3-1-3. نکات تفسیری149
3-3-1-4. نکات علمی150
3-3-1-5. دیدگاه‌ها151
3-3-1-5-1- دیدگاه علامه معرفت151
3-3-1-5-2- دیدگاه سیّد قطب153
3-3-1-6. مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری154
3-3-2. قانون‌گذاری در حکومت155
3-3-2-1. آیات155
3-3-2-2. مفهوم‌شناسی156
3-3-2-2-1- حکمت156
3-3-2-2-2- اولی الامر156
3-3-2-3. نکات تفسیری157
3-3-2-4. نکات علمی159
3-3-2-5. دیدگاه‌ها161
3-3-2-5-1- دیدگاه علامه معرفت161
3-3-2-5-2- دیدگاه سیّد قطب163
3-3-2-6. مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری164
3-4. قرآن و سیاست165
3-4-1. اصل مشورت در حکومت166
3-4-1-1. آیات166
3-4-1-2. مفهوم شناسی166
3-4-1-2-1- شوری166
3-4-1-3. نکات تفسیری167
3-4-1-4. نکات علمی167
3-4-1-5. دیدگاه‌ها169
3-4-1-5-1- دیدگاه علامه معرفت169
3-4-1-5-2- دیدگاه سیّد قطب171
3-4-1-6. مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری172
3-5. قرآن و اقتصاد174
3-5-1. ربا174
3-5-1-1. آیات175
3-5-1-2. مفهوم‌شناسی175
3-5-1-2-1- الربا175
3-5-1-2-2- یتخبط176
3-5-1-3. نکات تفسیری176
3-5-1-4. نکات علمی178
3-5-1-5. دیدگاه‌ها179
3-5-1-5-1- دیدگاه علامه معرفت179
3-5-1-5-2- دیدگاه سیّد قطب180
3-5-1-6. مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری181
3-6- نتیجه‌گیری کلّی بخش سوّم182
نتیجه کلّی پایان‌نامه184
پیشنهادات185
فهرست منابع186
الف) کتب فارسی186
ب) کتب عربی190
ج) مقالات192
Abstract130
مقدمه
1- بيان مسئله
قسمت بیان مسئله را میتوان به سه بخش زیر تقسیم نمود.
الف) تعريف عنوان
علم شامل علوم طبیعی و انسانی میشود و تفسیر قرآن با بهرهگیری از این علوم تفسیر علمی است. منظور از عنوان پژوهش آن است كه موضع نظری آيت الله معرفت و سيّد قطب در مقابل تفسير علمي چیست و مصادیق تفسیر علمی ایشان چیست و اين دو نظريه چگونه با هم مقايسه و بررسي میشود.
ب) طرح مسئله
تفسير علمي از روشهاي تفسيري است كه در آن از علوم متداول طبیعی و انسانی در تفسير برخي آيات استفاده ميشود. دانشمندان ديدگاههای متفاوتی در اين زمينه دارند. برخی موافق این نوع تفسیر یا مخالف آن هستند. برخی دیگر قائل به تفصیل هستند. آيت الله معرفت و سيّد قطب گروه سوّم جای دارند. اكنون سؤال مطرح مي‌شود نظرات اين دو دانشمند معظّم در تفسير علمي چه شباهتها و تفاوتهایی دارد؟
این پژوهش در گستره تاریخ تفسیر و روشهای آن است؛ البته محور پژوهش حول نظر علامه معرفت و سیّد قطب در این زمینه می‌گردد و از سایر نظرات برای بحث و بررسی استفاده میشود. به علاوه در این تحقیق اصل را قرآن قرار میدهیم و وارد دریای ژرف احادیث مگر به اختصار یا به ضرورت نمیشویم.
2- اهميّت و فايده موضوع
در زمینه تفسیر علمی اختلاف نظر وجود دارد. اگر دو نظر نسبتاً مخالف که یکی از دانشمندان اهل سنت و یکی از دانشمندان شیعه است بررسی شود بسیار میتواند مفید باشد. علامه معرفت به تفسیر علمی از باب اعجاز علمی وارد می‌شود؛ ولی سیّد قطب به دلایل گوناگون مثل تغییر پذیری علوم و ثبات قرآن از ابتدا با شدّت مخالفت می‌کند و با این حال کم و بیش تفسیر علمی می‌کند. این مقایسه‌ای که در این‌جا مطرح می‌شود بیشتر رنگ مصداقی دارد. مقایسهای این چنین میان نظر ایشان مشاهده نشده است.
3- سؤال اصلي پژوهش
نظرات آيت الله معرفت و سيد قطب در تفسير علمي چه شباهتها و تفاوتهايي دارد؟
4- سؤالات فرعي پژوهش
الف) مفهوم‌شناسی تفسیر علمی و اقسام و مبانی آن و سایر مطالب کلی تحقیق چیست؟
ب) شباهتها و تفاوتهای نمونه‌های تفسیر علمی درباره آیات مربوط به علوم طبیعی اعم از کیهان شناسی، زیست شناسی و پزشکی در بیان علامه معرفت و سیّد قطب چیست؟
ج) شباهتها و تفاوتهای نمونه‌های تفسیر علمی درباره آیات مربوط به علوم انسانی شامل تربیّت، مسائل اجتماعی، حقوق، سیاست و اقتصاد در بیان علامه معرفت و سیّد قطب چیست؟

5- فرضيه هاي پژوهش
علامه معرفت و سیّد قطب در برخی از آیات علمی که تفسیر نمودهاند از مطالب علمی استفاده نمودهاند.
شیوه آنان شباهتها و تفاوتهایی دارند که در برخی موارد قابل نقد است.
6- پيش‌فرض‌هاي پژوهش
از علوم گوناگون تجربی میتوان برای تفسیر قرآن استفاده نمود.
7- اهداف پژوهش
در این پژوهش قصد داریم که با مقایسه عملی تفسیر علمی آن دو دانشمند معظّم نظرات آنان را تبیین و بررسی نماییم.
8- روش کلی پژوهش و روش گردآوري اطلاعات
روش علمی این پژوهش توصیفی-تحلیلی است. روش گردآوري اطلاعات در اين پژوهش کتابخانهای و مراجعه به مدارك است. اغلب اين مدارك همان كتب دست اول هستند. اطلاعات را از اين كتب با فيش برداري جمعآوري ميكنيم.
9- نوآوري پژوهش
این پژوهش از چند زاویه جدید است:
• جنبه مقایسهای داشتن میان نظرات علامه معرفت و سیّد قطب
• جنبه تحلیل و بررسی داشتن
• بررسی آیات علوم انسانی و تفسیر علمی آن‌ها
10- نتايج علمي و عملي پژوهش
از جمله نتایج علمی و عملی پژوهش، جمعآوری تفاسیر علمی آیت الله معرفت و سیّد قطب و مقایسه آنها است.
11- سازماندهي پژوهش
بخش اول با عنوان کلیات درباره مفهوم شناسی، دلایل، شرایط و گونههای تفسیر علمی و مسائل کلی دیگر است.
بخش دوم با عنوان نمونه‌های تفسیر علمی در علوم طبیعی درباره علومی مثل کیهان شناسی، زیست شناسی و پزشکی در نظر علامه معرفت و سیّد قطب است.
بخش سوم با عنوان نمونه‌های تفسیر علمی در علوم انسانی درباره علوم تربیّت، مسائل اجتماعی، حقوق، سیاست و اقتصاد در بیان علامه معرفت و سیّد قطب است.
بخش اول

کلیات

مقدمه

در این بخش به مفهوم شناسی واژههای اساسی تحقیق، پیشینه تفسیر علمی و پیشینه پژوهش در زمینه عنوان اثر حاضر، زندگینامه علامه معرفت و سیّد قطب و شیوه کلی تفسیر علمی علامه معرفت و سیّد قطب میپردازیم.
1-1- مفهوم شناسی

در این بخش به مفهوم شناسی و بررسی واژهای اصلی تحقیق به شرح زیر میپردازیم:
1-1-1- مفهوم شناسی علم
1-1-1-1- علم در لغت
علم از نظر لغوی چند معنا دارد: ضد نادانی،1 درک حقیقی،2 یقین،3 اثر تمایز از غیر،4 شناخت5 و اعتقاد واقعی.6 همان‌طور که روشن است انسان وقتی به درک حقیقی چیزی دست یافت؛ آن را به حقیقت شناخته است. در نتیجه علم، از غیره متمایز میشود. در واقع انسان به یقین دست یافته است و دیگر نادان نیست.
1-1-1-2- علم در اصطلاح
علامه طباطبایی میفرماید:
در فلسفه در مباحث علم اين معنا محقق شده كه اولاً علم عبارت است از حضور چيزى براى چيز ديگر، و ثانیاً علم با وجود مجرد مساوى است، چون مجرد چيزى است كه آنچه از كمال كه براى او فعليت يافته، نزدش حاضر باشد، و ديگر چيزى براى او بالقوه و فعليت نيافته نباشد، و عين اين تعريف در مورد علم نيز صادق است، پس هر وجود مجردى كه ممكن باشد وجود پيدا كند، براى ساير مجردات حاضر است، و نيز ساير مجردات هم براى او حاضرند.7
بنا به نقل استاد مصباح علم تعاریف مختلفی دارد:
1. مجموعه قضايايى كه مناسبتى بين آن‌ها در نظر گرفته شود، هرچند قضاياى شخصى و خاص باشد مانند علم تاريخ (دانستن حوادث خاص تاريخى) علم رجال و …
2. مجموعه قضاياى كلى كه محور خاصى براى آن‌ها، لحاظ شده و هر كدام از آن‌ها قابل صدق و انطباق بر موارد و مصاديق متعدد مى‏باشد، هرچند قضاياى اعتبارى و قراردادى باشد، به اين معنا علوم غير حقيقى و قراردادى مانند لغت و دستور زبان هم، علم خوانده مى‏شود.
3. مجموعه قضاياى كلى حقيقى (غير قراردادى) كه داراى محور خاصى باشد و اين اصطلاح علوم نظرى و عملى، از جمله الهيات و ما بعد الطبيعه را در بر میگیرد.
4. مجموعه قضاياى حقيقى كه از راه تجربه حسى قابل اثبات باشد و اين همان اصطلاحى است كه پوزيتيويستها، به كار مى‏برند و بر اساس آن، علوم و معارف غير تجربى را علم نمى‏شمارند؛ اين اصطلاح امروزه در سطح جهان رواج يافته و طبق آن، علم را در مقابل فلسفه قرار مى‏دهند. هرچند جعل اصطلاح اشكال ندارد اما اصطلاح اخير، به خاطر ديدگاه خاص پوزيتيويستها، در دايره معرفت يقينى و شناخت واقعى انسان است كه آن را، محدود به امور حسى و تجربى مى‏پندارند و لذا انديشيدن، در ماوراى طبيعت را لغو و بى‏حاصل مى‏دانند.8
همچنین در حدیث است: «علم همان نوری است که در قلب هر که خدا هدایتش را بخواهد می‌افتد.»9
پس میتوان علم را چنین تعریف نمود: درک حقیقی ذات چیزی یا حکم به وجود و نبود آن به طوری که نادانی را برطرف کرده و شناختی یقینی را ایجاد نماید که اثر تمایز آن با غیر روشن باشد.
نتیجه آن که در تبیین های لغوی و تعریفهای اصطلاحی علم، از عناصر زیر استفاده شده است:
1. علم در مقابل نادانی قرار دارد. نادانی ظلمت و تاریکی است و علم نور است.
2. علم باید چیزی یقینی باشد. این یقین باید قطعی و مطابق واقع باشد.
3. علم از چند قضیه کلی تشکیل شده است.
گرچه این نتایج از این تعاریف به دست میآید؛ ولی در بیشتر علوم بشری چنان قطعیّتی وجود ندارد و در این تعاریفی که علم به معنای یقین و مانند آن آمده است، بیشتر ناظر به علم لدنی یا علم حضوری است وگرنه در عرف به نتایج تحقیقات بشری هر چند به قطعیّت هم نرسیده باشد، علم اطلاق میشود.
دکتر رضایی اصفهانی در این زمینه میفرمایند: «علوم تجربى، يقين به معناى اخص (قطع صددرصد) نمى‏آورد؛ اما اگر يك دليل عقلى، با آن همراه شود ممكن است قطع‏آور باشد.»10
منظور از علم در این پایان‌نامه مورد سوّم از اصطلاحات علوم در نظر استاد مصباح مى‏باشد؛ گرچه كسانى كه قرآن را با علوم تجربى، تطبيق مى‏كنند بيشتر نظر به علوم قابل تجربه حسى دارند. چون این تحقیق مقایسهای میان نظرات علامه معرفت و سیّد قطب است؛ تنها علومی را میتوان بررسی نمود که آن دو دانشمند بررسی کرده باشند. به علاوه حجم پایان‌نامه محدود است و امکان بررسی همه دیدگاه‌های ایشان فراهم نیست؛ بنابراین به گلچینی از نظرات ایشان در زمینه علوم طبیعی و انسانی میپردازیم.
1-1-2- مفهوم شناسی تفسیر
در این قسمت به مفهوم شناسی تفسیر در سه بخش تفسیر در لغت، تفسیر در اصطلاح و جمعبندی معنای لغوی و اصطلاحی تفسیر خواهیم پرداخت.
1-1-2-1. تفسیر در لغت
تفسیر از ماده فسر است و علمای لغت به صورتهای زیر آن را تبیین کردهاند.
صاحب المعجم الوسیط میفرماید: «تفسیر به معنای شرح و بیان است.»11
راغب اصفهانی میگوید: «تفسیر مبالغه فعل فسر است و تفسیر گاهی در آنچه به مفردات الفاظ و غرائب آن و در آنچه به تأویل اختصاص دارد؛ گفته میشود و به همین دلیل است که گفته میشود تفسیر خواب، همان تأویل آن است.»12
ابن منظور میفرماید: «وقتی گفته شود چیزی را تفسیر نمود؛ یعنی آن را بیان و روشن نمود. ابن اعرابی گوید: تفسیر و تأویل به یک معنا است و فسر در آیه «وَ أَحْسَنَ تَفْسِيراً» به معنای پردهبرداری از پوشیده است و تفسیر پردهبرداری مراد از لفظ مشکل است و تأویل رد یکی از دو احتمال است به آنچه که مطابق ظاهر است.»13
علامه طریحی میفرماید: «تفسير پردهبرداری از معنى لفظ و اظهار آن است. از فسر که خود مقلوب از سفر است گرفته شده است. وقتی گفته میشود أسفرت المرأة عن وجهها؛ یعنی زن پرده از چهرهاش برداشت و أسفر الصبح؛ یعنی هنگامی که صبح آشکار شود.»14
جوهری میفرماید: «فَسر، یعنی بیان و تفسیر مانند آن است.»15
شریف جرجانی میفرماید: «مفسر آن است [که با تفسیر] بر وضوح نص اضافه کند. این وضوح بر وجهی است که در آن احتمال تخصیص نیست اگر چه عام باشد.»16
فیروزآبادی نیز میفرماید: «فَسْر به معنای بیان است و وزن فعلی آن مطابق وزن فعلی ضرب است و تفسیر مانند آن است.»17
1-1-2-2- تفسیر در اصطلاح
تفسیر در اصطلاح معانی گوناگونی دارد که در این مجال به چند مورد از این تعاریف می‌پردازیم:
حریری میفرماید: «تفسیر، اصطلاحاً بيان و تشريح معنى و لفظ آيات قرآن است؛ يعنى توضيح و رفع اجمال و گشودن گره‏هاى لفظى و معنايى قرآن مجيد.»18
علامه طباطبایی میفرماید: «تفسير، بيان معاني آيات قرآن و پردهبرداری از مقصود و مدلول آن‌ها است.»19
زرکشی میفرماید: «تفسیر، علمی است که به وسیله آن فهم کتاب خدا که بر پیامبرش محمد -صلّى اللّه عليه و سلّم- نازل شده و بيان معاني آن، و استخراج‏ أحكام آن‏ و حكمش شناخته میشود.»20
مغنیه میفرماید: «تفسير در اصطلاح، علمی است که در آن از معانی و ویژگیهای الفاظ قرآن بحث می‌شود.»21
علامه معرفت در این زمینه میفرماید:
تفسير در اصطلاح مفسران عبارت است از زدودن ابهام از لفظ مشكل و دشوار، كه در انتقال معناى مورد نظر، نارسا و دچار اشكال است. ساختار تفسیر از باب تفعیل است ماده فسر را به باب تفعيل برده‏اند تا بيانگر مبالغه در دستيابى به معنا باشد، زيرا قانون كلى داريم كه زيادة المباني تدلّ على زيادة المعاني؛ يعنى هر چه تعداد حروف يك كلمه بيشتر باشد، به همان تناسب معانى بيشترى را افاده خواهد كرد؛ از اين رو تفسير، تنها كنار زدن نقاب از چهره لفظ مشكل و نارسا نيست، بلكه عبارت است از زدودن ابهام موجود در دلالت كلام. بنابراين، تفسير در جايى است كه گونه‏اى ابهام در لفظ وجود دارد كه موجب ابهام در معنا و دلالت كلام مى‏شود و براى زدودن ابهام و نارسايى، كوشش فراوانى مى‏طلبد. همين نكته مرز بين تفسير و ترجمه است؛ زيرا ترجمه در جايى است كه معناى لغوى لفظ را نمى‏دانيم، كه البته با مراجعه به فرهنگ‏ها مشكل حل مى‏شود و تلاش و زحمت چندانى هم لازم نيست، بر خلاف تفسير كه در آن، در عين روشنى معناى لغت، هم چنان هاله‏اى از ابهام بر چهره آن نشسته است.22
از جناب سیّد قطب تعریفی درباره تفسیر مشاهده نشد.
1-1-2-3. جمعبندی معنای لغوی و اصطلاحی تفسیر
دکتر رضایی اصفهانی چنین نتیجه‌گیری مینمایند:
در تعريف‏هاى اصطلاحى و لغوى تفسير، بر اين عناصر تكيه شده است:
الف- تفسير كشف و پرده‏بردارى از ابهامات است.
ب- در تفسير لازم است مقاصد و اهداف گوينده سخن واضح شود.
ج- در تفسير، مدلول لفظ يا كلام روشن مى‏شود، چه آن لفظ مشكل و چه آسان باشد. پس مقيّد كردن تفسير، به لفظ مشكل يا مقيّد كردن تفسير به معناى غير ظاهرى وجهى ندارد .به عبارت ديگر اگر معناى الفاظ جمله يا آيه‏اى به صورت تك تك و كلمه به كلمه آسان و روشن باشد، اما مراد و مقصود از كل جمله معلوم نباشد، كلام احتياج به تفسير دارد. همچنين اگر لفظى از نظر معنا مشكل باشد و يا تركيب يك آيه مشكل باشد، احتياج به تفسير دارد؛ اگرچه آن تفسير، معناى ظاهرى كلام را بيان كند.
د- بيان و اظهار كردن، يكى از عناصر تفسير است. پس اگر با تفكّر و تحقيق مراد يك آيه را كشف كنيم و مدلول براى خود ما روشن شود، ولى به مرحله گفتار يا نوشتار نرسد، تفسير متحقق نشده. به همين جهت است كه اين مراحل را تفسير نمى‏دانيم:
1. خواندن آيات قرآن (قرائت)
2. علم تجويد و قواعد صحيح خواندن قرآن.
3. ترجمه الفاظ و جملات قرآن (ترجمه قرآن بايد خلاصه التفسير باشد پس مى‏توان آن را، نوعى تفسير دانست.)
4. مرحله تدبر و تفكر در آيات كريمه قرآن (فهم قرآن)
ولى اگر ماحصل تفكر ما درباره قرآن، به صورت نوشته يا بيان در آيد، تفسير ناميده مى‏شود.23
1-1-3- مفهوم شناسی تفسیر علمی
تفسیر علمی تعریفهای متعدّدی دارد. بر اساس این تعریفها است که موافقتها و مخالفتها با تفسیر علمی شکل میگیرد. اکنون برخی از این تعاریف را بیان میکنیم.
دکتر ذهبی مینویسد: «تفسير علمى تفسيری است که اصطلاحات علمي را در عبارتهای قرآنی حاکم میکند و در استخراج علوم گوناگون و آرای فلسفی از آن تلاش میشود.»24
دکتر عدنان زَرزور میگوید: «تفسير علمي استناد به حقايق علمي تجربي و نظريات آن در شرح آيات مربوط به طبيعت و انسان و سایر علوم مختلف در قرآن است.»25
فهد رومی در تبیین منظور از تفسیر علمی میگوید: «منظور از تفسیر علمی همان کوشش مفسر در کشف رابطه بین آیات وجودی قرآن کریم و مکتشفات علم تجربی است بر وجهی که اعجاز را برای قرآن ثابت نماید که بر منبع ان و صلاحیت آن برای هر زمان و مکان دلالت میکند.»26
امين الخولي مى‏نويسد: «آن تفسيرى است كه طرفداران آن، اقدام به استخراج همه علوم قديم و جديد از قرآن مى‏كنند و قرآن را ميدان وسيعى از علوم فلسفى، انسانى در زمينه پزشكى، كيهان‏شناسى و فنون مختلف … مى‏دانند و اصطلاحات علمى را بر قرآن، حاكم مى‏كنند و مى‏كوشند كه اين علوم را استخراج كنند.»27
عبدالرحمن العك تفسير علمى، را اين‏گونه تعريف مى‏كند: «اين تفسير، در اصل براى شرح و توضيح اشارات قرآنى است كه به عظمت آفرينش الهى و تدبير بزرگ و تقدير او اشاره دارد.»28
دکتر رفیعی پس از ذکر تعاریف مختلف در کتاب خود چنین نتیجه‌گیری میکند:
در اغلب تعاریف تعبیر تحکیم نتایج علوم بر قرآن و تلاش برای تطبیق میان آرای علمی و فلسفی با قرآن مشاهده میشود. در صورتی که مقصود از همه تفاسیر علمی چنین تحکیم و تطبیقی نیست. به نظر میرسد تعریف دکتر فهد رومی از این اشکال خالی و جامعتر از بقیه باشد. تعبیر اجتهاد مفسر در کلام وی شامل تفسیر علمی مقبول و مردود است. همچنین تعبیر علم تجربی سایر علوم مانند کلام و فلسفه را خارج میکند.29
علامه معرفت تفسیر علمی را به صورت جداگانه تعریف نکردهاند، ولی با توجه به هدف تفسیر علمی که مطرح مینمایند، میتوان تا حدودی با تعریف تفسیر علمی در نظر ایشان پی برد. ایشان در این زمینه میفرمایند:
هدف تفسیر علمی آن است كه نشان دهد قرآن- كه سخن حقّ است- حاوى اشاراتى است گذرا بر بسيارى از اسرار طبيعت كه علم، به تازگى آن را كشف كرده يا در آستانه كشف آن است. روشنفكرانى كه در كنار قرآن، به علوم جديد هم توجّه داشته‏اند، به اين سو روى آورده‏اند تا روشن كنند دين با علم هماهنگ است و اين سخن حق از كسى است كه به اسرار جهان طبيعت آگاه است؛ زيرا خود آفريننده آن است؛ «قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِي يَعْلَمُ السِّرَّ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ»30 بگو: قرآن را كسى فرو فرستاده‏ كه از اسرار نهان آسمان‌ها و زمين آگاه است. بنابراين، روشنفكران دانشمند و معتقد كوشيده‏اند اين حقيقت را براى همه روشن كنند و بدين طريق يكى از وجوه اعجاز قرآن را اثبات كنند و رمز بقا و جاودانگى اين كتاب الهى را نشان دهند.31
پس تفسیر علمی در نظر ایشان چنین تعریف میشود: تفسیر علمی، تفسیر قرآن با استفاده از علوم است به نحوی که هماهنگی علم و دین و اعجاز علمی قرآن را به اثبات رساند و حاکی از آگاه بودن گوینده قرآن به اسرار طبیعت باشد.
علامه معرفت به يك قسم خاص از تفسير علمى، يعنى «تحميل علوم بر قرآن» سخن گفته و از اقسام ديگر، سخنى به ميان نياورده است. همچنین ايشان به يكى از نتايج تفسير علمى، يعنى «اثبات اعجاز علمى قرآن»، اشاره كرده است.32 تحمیل علوم بر قرآن در متن عربی التمهید فی علوم القرآن و اعجاز علمی در هر دو متن عربی و فارسی به چشم میخورد.
سیّد قطب با تفسیر علمی محض مخالف است و دلایل گوناگونی33 را برای مخالفت با آن بیان میکنند. تفسیر علمی محض به این معنا که شاید در بدو نظر، ایشان از مخالفان سرسخت تفسیر علمی به شمار رود، در حالی که با ادامه بررسی‌ها روشن می‌شود که خود ایشان هم از علوم گوناگون برای تفسیر علمی بهره برده است. نتیجه‌اش این است که ایشان با تفسیر علمی محض و بی قید و شرط مخالف است. تفسیر علمی محضی که در آن علوم بر قرآن مسلّط است و ایمان مردم به واسطه تغییر نظریات علمی، به قرآن سست می‌شود. سیّد قطب با چنین تفسیر بی‌قید و شرطی مخالف است.
با این حال سیّد قطب تعریفی از تفسیر علمی ارائه ننمودند. شاید بتوان با توجه به همین دلایل و توضیحات ایشان تفسیر علمی در نظر ایشان را چنین تعریف نمود: تفسیر علمی، تفسیری است که در آن از علوم و نظریههای اثبات شده برای فهم بهتر قرآن و توسعه در مفهوم آیات آن طوری استفاده شود که در هر حال قرآن اصل باشد و تابع علوم نشود و تحمیل بر قرآن هم مطرح نباشد و مفسّر همیشه احتمال تغییر در نظریات را بدهد.
دکتر رضایی اصفهانی پس از آن که شیوههای تفسیر علمی را در سه دسته بیان میکند، در پایان یکی را میپذیرد. این سه دسته عبارتاند از: استخراج همه علوم از قرآن كريم، تطبيق و تحميل نظريات علمى بر قرآن كريم و استخدام علوم براى فهم بهتر قرآن. ایشان شیوه اخیر را میپذیرد و آن را چنین شرح میدهد:
مفسر با دارا بودن شرايط لازم و با رعايت ضوابط تفسير معتبر اقدام به تفسير علمى قرآن مى‏كند. او سعى دارد با استفاده از مطالب قطعى علوم (كه از طريق دليل عقلى پشتيبانى مى‏شود) و با ظاهر آيات قرآن (طبق معناى لغوى و اصطلاحى) موافق است به‏ تفسير علمى بپردازد و معانى مجهول قرآن را كشف و در اختيار انسان‌هاى تشنه حقيقت قرار دهد. اين شيوه تفسير علمى، بهترين نوع و بلكه تنها نوع صحيح از تفسير علمى است.34
1-1-3-1. جمعبندی تعاریف اصطلاحی تفسیر علمی
همان‌طور که ملاحظه میشود، از برخی از تعاریف مخالفت با تفسیر علمی برمیآید. در حالی که اگر عناصر مهم تعاریف یاد شده را در نظر بگیریم مخالفتها هم حل میشود. این عناصر مهم تفسیر علمی را میتوان چنین برشمرد:
الف) تفسیر علمی نوعی از تفسیر: تفسیر علمی هم نوعی تفسیر است و باید شرایط آن از نظر تخصص علمی و از نظر کشف و پردهبرداری و بیان داشته باشد. پس علوم مورد نیازی را که برای مفسر میشمرند، کسی هم که به تفسیر علمی قرآن دست میزند باید داشته باشد و هم اینکه نتایج تحقیقهای خود را بیان نماید و این بیان میتواند به صورت شفاهی یا کتبی باشد.
ب) استفاده از نظریات قطعی علوم برای فهم قرآن: همان‌طور که در بحث تعاریف علم و نتیجه‌گیری آن گذشت، اصلا به نظریات غیر قطعی، علم اطلاق نمیشود و در نتیجه اگر با نظریات غیر قطعی قرآن تفسیر شود؛ نمیتوان نام آن را تفسیر علمی نهاد.
ج) استخراج اصطلاحات علمی از قرآن: به جای اینکه از قرآن برای علوم به دنبال تأیید و شاهد باشیم، باید قرآن را اصل قرار داده، اصطلاحات علمی را از آن استخراج نمود و حتی صحت نظریات را به وسیله قرآن سنجید. از جمله اصطلاحات استخراج شده از قرآن میتوان رتق و فتق آسمان‌ها و زمین و دخان بودن ماده ابتدایی خلقت جهان در علوم طبیعی و قاعده نفی سبیل و قاعده لاحرج در علوم انسانی را نام برد.
د) توجه به ظواهر قرآن و کشف ارتباط بین قرآن و علم: ظواهر قرآن یعنی معانی لغات به کار رفته در آیه که نباید مخالف نظریات علمی باشد. پس با توجه به این موضوع باید ارتباطی بیتکلف بین قرآن و علم وجود داشته باشد و مفسری که تفسیر علمی میکند باید این ارتباط را کشف کند.
در نتیجه با توجه به عناصر تفسیر علمی، تحمیل نظریات علمی به قرآن یا تفسیر به رأی در تفسیر علمی مطرح نیست و تعریف دکتر رضایی اصفهانی بهترین تعریف موجود است و میتوان تفسیر علمی را چنین تعریف نمود: تفسیر علمی نوعی از تفسیر با همه شرایط عام آن است که مفسر با استفاده از نظریات (قطعی) علوم و کشف ارتباط بیتکلف بین علوم و قرآن، میتواند از مطالب علمی در فهم آیات استفاده کند. چنین تفسیر علمی است که آثار مبارکی را که موافقان تفسیر علمی می‌شمرند؛ مثل اثبات اعجاز علمی، افزایش ایمان مسلمانان و جذب غیر مسلمانان به قرآن و غیره را دارا است.
1-2- پیشینه عام تفسیر علمی
دکتر رضایی اصفهانی درباره پیشینه عام تفسیر علمی مینویسد:
قرآن با دعوت به تفكر در آيات الهى، خلقت آسمان‌ها، زمين و … مردم را از خواب جهل و غفلت بيدار كرد. مسلمانان كه با فتوحات عظيم در قرن اول هجرى، به سرزمين‏هاى تازه‏اى دست يافته بودند، هر روز با افكار نو و اديان ديگرى آشنا مى‏شدند. با فروكش كردن نسبى جنگ‏ها، تبادل فرهنگى بين اسلام، اديان و تمدن‏هاى ايران، روم و يونان آغاز شد و ترجمه آثار ديگر ملل، در دوره هارون الرشيد و مأمون شدت گرفت. مسلمانان علومى مانند: طب، رياضيات، نجوم، علوم طبيعى و فلسفه را از يونان گرفتند و مطالب زيادى، به آنها اضافه كردند و در طى چند قرن، خود را به اوج قلّه دانش رساندند، چنانكه مسلمانان در قرن سوم و چهارم هجرى، بهترين كتاب‏ها را در زمينه طب (مانند قانون بو على سينا)، در زمينه فلسفه (مانند شفاى بو على سينا)، رياضيات و نجوم نگاشتند. حتى غرب كه اصل اين علوم را از يونان گرفته و به مسلمانان وام داده بود، مجبور شد، دوباره آن‌ها را از مسلمانان اخذ كند از اين رو در قرن دوازده ميلادى به بعد، نهضت ترجمه در اروپا شكل‏ گرفت و نظريات بو على سينا و ابن رشد، تا سال‏ها در دانشگاه‏هاى اروپا، تفكر حاكم بود. بارى ترجمه و تأليف آثار غير مسلمان، در زمينه علوم مختلف، موجب شد تا تعارضاتى بين ظاهر بعضى آيات قرآن و علوم جديد به نظر آيد. 35
سپس ایشان به دو روش حلّ این معضل توسط دانشمندان مسلمان، در همان قرن‏هاى اوليّه اسلام، میپردازد و مینویسد:
الف) ردّ مطالب باطل اين علوم، براى آگاهى مردم و ارشاد آنان صورت مى‏گرفت؛ زيرا بسيارى از مبانى فلسفى و علومى يونان، قابل خدشه و اشكال بود و از طرفى با دين اسلام هم به معارضه برخواسته بود، بر اين اساس كتاب‏هايى مانند: تهافت الفلاسفه (تأليف ابو حامد غزالى) و مفاتيح الغيب (تأليف فخر رازى) نوشته شد.
ب) انطباق آيات قرآن، با علوم تجربى يونان، تا به مردم ثابت كنند كه قرآن بر حق و مطالب علمى آن صحيح است، از اين رو آياتى از قرآن، مانند آسمان‌هاى هفتگانه (سبع سموات) را بر سيارات هفتگانه كه در نجوم يونانى، اثبات شده بود حمل كردند. 36
وی چنین ادامه میدهد:
اين تطبيق يا تفسير علمى، قرن‏ها ادامه داشته است و در اين زمينه علماى اهل سنت و شيعه، هر دو اقدام به تفسير علمى كرده‏اند. البته اين عقيده كه همه علوم، در قرآن وجود دارد (چنانكه تعدادى از مفسران و غير آنها مانند: غزالى، طنطاوى، سيوطى و … عقيده داشتند) موجب شد كه اين نوع تفسير رشد كند و مورد توجه بيشتر قرار گيرد. ولى با توجّه قرآن به علم و ذكر مطالب علمى در مورد آسمان‌ها، كرات، زمين و گياهان در توجه مسلمانان به علوم و رشد آن‌ها و توجه به رابطه قرآن با علم و در نتيجه رشد تفسير علمى كمك شايانى كرد.37

1-3- پیشینه پژوهش
منظور از پیشینه پژوهش، بررسی آثاری است که در زمینه عنوان اثر حاضر به نگارش آمده است.
موضوع روششناسی تفسیر فی ظلال القرآن در پایاننامه عليرضا عبدالرحيمي با عنوان مباني و روش تفسيري سيد قطب در في ظلال القرآن38، بررسی شده است. ایشان در این پایان‌نامه ابتدا به زندگینامه، آثار و افکار و سپس به روش تفسیری ایشان در ابعاد مختلف پرداخته است و بررسی کاملی به عمل آورده است. اما در بحث روش تفسیر علمی چندان تفصیلی و مفید نپرداخته است.
کرم سیاوشی در مقالهای39 که به رشته تحریر در آورده است نیز دیدگاه سیّد قطب در ارتباط با تفسیر علمی قرآن را بررسی نموده است. ایشان علیرغم تلاشی که در اثبات عدم مخالفت سیّد قطب با تفسیر علمی دارد؛ آیات علمی را در تفسیر ایشان به صورت خیلی مختصر بررسی نموده است. ایشان کتابی40 هم در این زمینه دارند که در آن به تحلیل انتقادی از مبانی و روش سیّد میپردازد. قسمتی از این کتاب پیرامون دیدگاه سیّد قطب در تفسیر علمی است که نویسنده نسبت به حجم نوشتار تقریباً از عهده ادای مطالب برآمدهاند. مقاله ایشان هم از همین کتاب استخراج شده است.
دکتر محمد علی رضایی اصفهانی -دام عزّه- نیز مقالهای41 با عنوان تفسیر علمی از منظر آیت الله معرفت را نگارش نمودهاند. ایشان در این مقاله ابتدا به مبانی علامه معرفت در بحث تفسیر علمی که در کتب گوناگون ایشان آمده است اشاره مینمایند و نتیجه میگیرند که علامه علوم قطعی را برای تفسیر میپذیرد و آن را یکی از ابعاد اعجاز و موارد تحدی معرفی مینماید. حجت‌الاسلام رضایی اصفهانی سپس به مفهوم شناسی و ابعاد تحدی قرآن و سپس به زمینهها و انگیزههای پیدایش تفسیر علمی و بررسی و تحلیل نظرات موافقان تفسیر علمی، مخالفان و قائلان به تفصیل میپردازند. اما با توجه به ظرفیت ذاتی اندک مقاله امکان تبیین و بررسی همه تفاسیر علمی ایشان فراهم نیامده است.
همانطور که روشن است با عنوان و موضوع اثر حاضر و جنبه مقایسه و بررسی داشتن آن اثری مشاهده نشده است.
1-4- اقسام تفسیر علمی از نظر شیوه
همین شیوه تفسیر علمی است که برخی آن را موجب تفسیر به رأی و شمارى آن منجر به تفسير معتبر و صحيح مى‏شود. به همین دلیل برخی آن را به كلى رد و برخی قبول كردند.
این شیوهها با توجّه به تقسیم‌بندی دکتر رضایی اصفهانی عبارتاند از:
1-4-1- استخراج همه علوم از قرآن كريم
علمای قديمى كوشيده‏اند، تا همه علوم را از قرآن استخراج كنند، زيرا عقيده داشتند كه همه چيز در قرآن، وجود دارد و در اين راستا، آياتى كه ظاهر آن‌ها با يك قانون علمى سازگار بود، بيان مى‏كردند و هر گاه ظواهر قرآن كفايت نمى‏كرد، دست به تأويل، مى‏زند و ظواهر آيات را به نظريات و علومى كه در نظر داشتند بر مى‏گرداندند. روشن است كه اين نوع تفسير علمى، منجر به تأويلات زياد، در آيات قرآن بدون رعايت قواعد ادبى، ظواهر الفاظ و معناى لغوى آن‌ها مى‏شود.42
1-4-2- تطبيق و تحميل نظريات علمى بر قرآن كريم
اين شيوه از تفسير علمى، در يك قرن اخير، رواج يافت و بسيارى از افراد، با مسلّم پنداشتن قوانين و نظريات علوم تجربى؛ سعى كردند تا آياتى موافق آنها در قرآن بيابند و هر گاه آيه‏اى موافق با آن نمى‏يافتند، دست به تأويل يا



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

دیدگاهتان را بنویسید