دانشگاه علوم و معارف قرآن كريم
دانشكده تفسير و معارف قرآن قم
پايان نامه مقطع كارشناسي ارشد
رشته تفسير قرآن
موضوع:
الگویی شایسته از مقاصد، محتوا و تناسب سوره ها به ترتیب نزول 30 سورهی ابتدای نزول
استاد راهنما:
عبدالکریم بهجتپور
نگارش:
فاطمه جان نثاری
بهار1392
جامعه علوم و معارف القرآن الکريم
کليه تفسير و معارف القرآن )قم(
رساله ماجيستر

عنوان الرساله:
نموذج مستحسن لمقاصد، مضمون و ملائمه السور حسب ترتیب النزول
(ثلاثین سوره فی بدایه نزول)

الاستاذ المشرف:
حجه الاسلام والمسلمين دکتور عبدالکریم بهجت پور
المحقق:
فاطمه جان نثاری
دانشگاه علوم و معارف قرآن كريم
دانشكده تفسير و معارف قرآن قم
پايان نامه مقطع كارشناسي ارشد
رشته تفسير قرآن
موضوع:
الگویی شایسته از مقاصد، محتوا و تناسب سوره ها به ترتیب نزول
(30 سورهی ابتدای نزول)
استاد راهنما:
عبدالکریم بهجتپور
نگارش:
فاطمه جان نثاری
بهار1392
كليه حقوق مادي مترتب بر نتايج مطالعات، ابتكارات و نوآوري‌هاي ناشي از تحقق موضوع اين پايان‌نامه متعلق به دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم است.

تقديم به:
هدف آفرینش ،
حضرت فاطمه زهرا(سلام اللّه علیها)

تشکر
سپاس بيکران پروردگار متعال که بنده را شايسته تعليم قرار داد.اميد که همواره مشيت الهي بر رشد علمي و اخلاقي اين وجود حقير تعلق بگيرد .
به اقتضاي وظيفه «من لم يشکر المخلوق لم يشکر الخالق» ، بر خود لازم می‌بینم از زحمات استاد گران‌قدر، جناب آقاي بهجت پور، که مسئوليت راهنمايي اين تحقيق را تقبل نموده‌اند ، تشکروقدرداني مي نمايم.
و از همهی کسانی که در مسير پر پيچ و خم علم به مصداق جمله‌ی امير المومنين « من علمني حرفاً فقد صيرني عبداً»، اين حقير را بنده خويش فرمودند، قدرداني مينمايم.

چکیده:
با وجود اینکه بسیاری از مستشرقان و دانشمندان اسلامی بر اين نكته اصرار دارند که قرآن از گسيختگى ويژهاى برخوردار است و همين امر موجب سردرگمى خواننده خواهد شد، لکن میدانیم هدف‌داری و غایتمندی قرآن، ساختار نظام‌مند لفظی و معنایی را برتافته است، چه از متن گسسته و نامنظم، هدف و غایتی سر نمی‌زند واندیشمندان گذشته و بخصوص متأخرین این نظام هندسی معنادار و هدف جو را هم در کلیت پیکره قرآن هم در درون اجزا و بخش‌های کوچک‌تر، چون سوره‌ها و آیات قابل اثبات میدانند.به همین جهت بر آن شدیم تا به بررسی تفاسیر مختلف پیرامون هدف، موضوع و ساختار چندین سوره از قران که در واقع پیش زمینه و یا کلید فهم سوره‌ها و رهیافت به معنا و مفهوم یکایک آیات هر سوره بستگی به تبیین آن دارد و بر هر مفسر قرآنی لازم است تا در مرحله نخست، غرض سوره را کشف و شناسایی کند تا مبنا و بستری برای فهم معارف سوره و سمت و سو دهنده تفسیر آیات آن باشد، بپردازیم.
روش پژوهشی در این پایاننامه، براساس ترتیب نزولی است؛ زیرا در این روش، نقش هدایتی- تربیتی قرآن و حکمت نزول تدریجی آن، به خوبی نمایان میگردد. به عنوان نتیجهی نهایی میتوان گفت: عامل انسجام هر سوره، مقصود آن است نه موضوعات بیانشده در سوره. برای مثال مقصود سورهی قیامت، اثبات قدرت خداوند بر رستاخیز است. درحالیکه مفسران بدون درنظر گرفتن هدفی برای سوره مطالب را پراکنده و بیتناسب بیان نمودهاند، در رسالهی حاضر با توجه به هدف هر سوره، محتویات متنوع آن، در یک تقسیم هماهنگ، سازوار و منطقی، بهگونهای که خواننده بتواند از مجموعهی محتوا و چینش آن آگاهی یابد، ارائه گردیده است و تناسب منطقی و شایستهی هر سوره را اینگونه یافتیم که خداوند، این سورهها را در سیر تغییر و تحول جامعهی معاصر نزول، با مخاطب قرار دادن پیامبر9، مومنان و کافران نازل نموده است.
واژگان کلیدی
مقصود، موضوع، تناسب، ترتیب نزول.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اوّل: کلّیات1
1-1- مقدّمه2
1-1-1- بیان مسأله2
1-1-2- سؤال اصلی پژوهش5
1-1-3- سؤالات فرعي پژوهش5
1-1-4- فرضيه پژوهش5
1-1-5- پیش فرضهای پژوهش6
1-1-6- اهمیت موضوع6
1-1-7- سابقه پژوهش7
1-1-8- اهداف پژوهش7
1-1-9- روش پژوهش7
1-1-10- جنبه جدید بودن و نوآوری تحقیق7
1-2-‌ مفهوم شناسي8
1-2-1-‌ غرض8
1-2-2- هدف9
1-2-3-‌ مقصد9
1-2-4- موضوع10
1-2-5- محتوا10
1-2-‌6- تناسب10
1-3- تعريف علم مناسبت يا تناسب12
1-3-1- اهميت و ضرورت علم مناسبت و نقش آن در تفسير قرآن:12
1-3-2- پيشينه علم مناسبت:13
1-3-3- اقسام مناسبت در قرآن:16
1-4- هدفمندی سوره‌ها19
1-4-1-‌ وحدت غرض یا وحدت موضوع ملاک وحدت سور22
1-4-2- سير تطور تاريخي وحدت سور24
1-4-3- بستر و پایه نظریه وحدت غرض آیات سوره‌ها28
‌ 1-4-4- ویژگی‌های نظریه هدفمندی سوره‌ها29
1-4-5- ملاك دستيابي غرض31
1-5- چگونگی دستیابی به ترتیب نزول سوره‌ها34
فصل دوّم: تجزیه و تحلیل و نتیجه گیری22
نوشتار اوّل: سورهی علق22
1-1- شناسهی سوره22
1-2- مقصود سوره22
1-3- محتوای سوره25
1-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف28
1-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول29
نوشتار دوّم: سورهی قلم29
2-1- شناسهی سوره29
2-2- مقصود سوره30
2-3- محتوای سوره32
2-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول38
نوشتار سوّم: سورهی مزمل39
3-1- شناسهی سوره39
3-2- مقصود سوره40
3-3- محتوای سوره42
3-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف48
3-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول49
نوشتار چهارم: سورهی مدثر50
4-1- شناسهی سوره50
4-2- مقصود سوره50
4-3- محتوای سوره52
4-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف55
4-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول57
نوشتار پنجم: سورهی حمد58
5-1- شناسهی سوره58
5-2- مقصود سوره59
5-3- محتوای سوره60
5-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف63
5-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول63
نوشتار ششم: سورهی مسد64
6-1- شناسهی سوره64
6-2- مقصود سوره64
6-3- محتوای سوره66
6-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف66
6-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول67
نوشتار هفتم: سورهی تكویر68
7-1- شناسهی سوره68
7-2- مقصود سوره68
7-3- محتوای سوره70
7-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف73
7-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول74
نوشتار هشتم: سورهی اعلی74
8-1- شناسهی سوره75
8-2- مقصود سوره75
8-3- محتوای سوره78
8-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف81
8-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول82
نوشتار نهم: سورهی لیل83
9-1- شناسهی سوره83
9-2- مقصود سوره83
9-3- محتوای سوره86
9-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف89
9-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول90
نوشتار دهم: سورهی فجر91
10-1- شناسهی سوره91
10-2- مقصود سوره91
10-3- محتوای سوره94
10-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف97
10-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول97
نوشتار یازدهم: سورهی ضحی98
11-1- شناسهی سوره98
11-2- مقصود سوره99
11-3- محتوای سوره101
11-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف103
11-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول104
نوشتار دوازدهم: سورهی انشراح104
12-1- شناسهی سوره104
12-2- مقصود سوره105
12-3- محتوای سوره107
12-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف108
12-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول109
نوشتار سیزدهم: سورهی عصر109
13-1- شناسهی سوره109
13-2- مقصود سوره110
13-3- محتوای سوره112
13-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف113
13-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول114
نوشتار چهاردهم: سورهی عادیات114
14-1- شناسهی سوره115
14-2- مقصود سوره115
14-3- محتوای سوره117
14-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف119
14-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول120
نوشتار پانزدهم: سورهی کوثر121
15-1- شناسهی سوره121
15-2- مقصود سوره121
15-3- محتوای سوره122
15-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف124
15-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول125
نوشتار شانزدهم: سورهی تکاثر126
16-1- شناسهی سوره126
16-2- مقصود سوره126
16-3- محتوای سوره129
16-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف130
16-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول131
نوشتار هفدهم: سورهی ماعون132
17-1- شناسهی سوره132
17-2- مقصود سوره132
17-3- محتوای سوره134
17-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف136
17-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول137
نوشتار هجدهم: سورهی کافرون138
18-1- شناسهی سوره138
18-2- مقصود سوره139
18-3- محتوای سوره141
18-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف142
18-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول143
نوشتار نوزدهم: سورهی فیل143
19-1- شناسهی سوره143
19-2- مقصود سوره143
19-3- محتوای سوره145
19-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف146
19-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول147
نوشتار بیستم: سورهی فلق147
20-1- شناسهی سورهی فلق147
20-2- مقصود سوره148
20-3- محتوای سوره150
20-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف151
20-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول151
نوشتار بیست و یکم: سورهی ناس152
21-1- شناسهی سوره152
21-2- مقصود سوره153
21-3- محتوای سوره154
21-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف156
21-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول156
نوشتار بیست و دوّم: سورهی اخلاص157
22-1- شناسهی سوره157
22-2- مقصود سوره158
22-3- محتوای سوره159
22-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف160
22-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول161
نوشتار بیست و سّوم: سورهی نجم162
23-1- شناسهی سورهی162
23-2- مقصود سوره162
23-3- محتوای سوره164
23-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف167
23-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول169
نوشتار بیست و چهارم: سورهی عبس170
24-1- شناسهی سوره170
24-2- مقصود سوره170
24-3- محتوای سوره172
24-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف175
24-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول176
نوشتار بیست و پنجم: سورهی قدر177
25-1- شناسهی سوره177
25-2- مقصود سوره177
25-3- محتوای سوره179
25-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف180
25-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول181
نوشتار بیست و ششم: سورهی شمس181
26-1- شناسهی سوره181
26-2- مقصود سوره182
26-3- محتوای سوره184
26-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف186
26-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول187
نوشتار بیست و هفتم: سورهی بروج188
27-1- شناسهی سوره188
27-2- مقصود سوره189
27-3- محتوای سوره191
27-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف193
27-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول194
نوشتار بیست و هشتم: سورهی تین195
28-1- شناسهی سوره195
28-2- مقصود سوره196
28-3- محتوای سوره197
28-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف199
28-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول199
نوشتار بیست ونهم: سورهی قریش201
29-1- شناسهی سوره201
29-2- مقصود سوره201
29-3- محتوای سوره202
29-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف202
29-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول203
نوشتار سیام: سورهی قارعه204
30-1- شناسهی سوره204
30-2- مقصود سوره204
30-3- محتوای سوره205
30-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف206
30-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول207
نتیجهگیری و پیشنهادها……………………………………………………………………………………………………211
کتابنامه212
فصل اوّل: کلّیات
1-1- مقدّمه
قرآن کریم معجزه الهی آخرین پیامبر آسمانی، کلام پروردگار و گنجینهای تمام نشدنی است که با هدف و رسالت هدایت و تربیت عملی مخاطبان، نازل شده است، مجموعهای از سورهها و آیات که هر کدام مصادیق گفتاری تربیتی است و اجزایی برای آن هدف کلی و کلان شمرده میشود. حال انسان جستجوگر برای دستیابی به معارف این کتاب و درک بهتر حقایق آن و رسیدن به مراد خدا، نیازمند آن است که بداند غرض و مقصود هر یک از سور که چیزی فراتر از تناسب و ارتباط آیات است، چیست؟ به عبارتی یكی از ابعاد شگفت انگیز قرآن كریم، تناسب آیات آن با یكدیگر است که هر خواننده متفكری با قرائت قرآن و دقت در آیات یك سوره، چه كوچك و چه بزرگ به نظم و ارتباط شگفت انگیز آن پیمی‌برد، گرچه یک جا نازل نگشته و به صورت پراکنده با فاصله‏های زیاد یا کم، نازل شده باشند؛ اما با دقتی که دانشمندان- به ویژه در عصر اخیر- در محتوای سرتاسر هر سوره انجام داده‏اند به این نتیجه رسیده‏اند که هر سوره، هدف خاصی را دنبال می‏کند که جامع میان آیات هر سوره است و وحدت سیاق سوره را تشکیل می‏دهد و همچنین باعث تعاقب و ارتباط سور در ترتیب نزول شده است و در نتیجه میتواند ما را به منظور خدای متعال نزدیک گرداند.
گرچه پیشینیان به اهمیت و ارزش تناسب و ارتباط آیات پی برده بودند، اما قرآن‌پژوهان متأخر جون علامه طباطبایی ضمن تأكید بر روابط آیات، آن را از منظر جدیدی نگریسته و اعلام کرده‌اند كه هر سوره دارای غرض واحدی است كه در نشان دادن به هم پیوستگی آیات آن نقش بسزایی دارد، و اولین وظیفهی هر مفسر پیش از ورود به تفسیر آیات، به دست آوردن و كشف روح حاكم بر سوره‌هاست، تا در پرتو آن بتواند به مقاصد و جزئیات سوره دست یابد.
اگر نظریه «وحدت غرض سوره‌ها» به بار نشیند و سیمای آن از پس زنگار شبهات رخ نماید، آثار و بركات آن در همهی مباحث قرآنی اعم از علوم قرآنی و كتب تفسیری آشكار خواهد شد. اما علی رغم نظریه «وحدت غرض سوره‌ها» برخي از مفسران براي ايجاد انسجام و وحدت ميان آيات سوره‌ها ملاك موضوع را پذیرفته‌اند و قائل به وحدت موضوعی هستند، اگرچه قائلان به این نظریه از هدف سوره به عنوان عامل وحدت، سخن می‌گویند لکن موضوع سوره را مقصود آن میدانند اما نظر صحيح آن است كه انسجام مجموعه از غرض و مقصود آن شناخته می‌شود.
به عبارت ديگر، موضوع، معيار وحدت سوره نيست؛ زيرا كمتر سوره اي می‌توان يافت كه دو يا چند موضوع متنوع در آن وجود نداشته باشد.با توجه به مطلب فوق متوجه می‌شويم كه وحدت موضوعی در تمام سوره‌های قرآن قابل اثبات نيست.
یكی دیگر از جلوه های تناسب و ارتباط در ساختار قرآن كریم، مناسبت‌های موجود میان سوره های آن است. این موضوع از سوی بسیاری از مفسران و پژوهشگران علوم قرآن بررسی و پی گیری شده و حجمی از تفاسیر و کتاب‌های علوم قرآن را به خود اختصاص داده است.
بی هیچ ابهامی روشن است که اعتقاد به وجود تناسب میان سوره‌ها منوط به پذیرش نظریه توقیفی بودن ترتیب آن‌ها در مصحف است، بر همین اساس همواره کسانی از تناسب سور سخن گفته که به توقیفی بودن چینش همه آن یا دست کم اکثریت قریب به اتفاق شان اعتقاد داشته‌اند زیرا فقط با این فرض است که می‌تواند از وجود مناسبت‌های واقعی سخن گفت.
اما در مقابل نظریهی توقیف در ترتیب سور، نظر و رأی اکثر علما اجتهاد در ترتیب سور است. وبزرگانی چون:آیتالله خویی، معرفت و… بر این نظرند که نوع قرار گرفتن سور هیچ جنبه توقیف شرعی نداشته، به همین خاطر هیچ اصالتی برای تناسب‌های ادعا شده قائل نیستند.
ادعاي تناسب ميان سوره‌ها در ترتيب مصحفي بسيار دشوار می‌نماید و مورد انتقاد گروه زيادي از دانشمندان علوم قرآن قرار گرفته است؛ حق آن است، تناسب سوره‌ها در نزول طبيعي سوره‌ها كه در مدت 23 سال رسالت پيامبر اكرم9 به تدريج و ترتيبي خاص بوده است به اثبات نزدیک‌تر است.
برای رسیدن به جدول قابل اعتمادی از ترتیب طبیعی نزول سوره‌ها و آیات، تلاش‌های فراوانی توسط مسلمانان و مستشرقان، صورت گرفته است. طبق آخرین مطالعات و تتبع در منابعی که به ذکر ترتیب نزول به طور مسند یا غیر مسند پرداخته‌اند جداول مسند، غیرمسند و ترکیبی ارائه گردیده که قابل توجه است ولی ما تنها جدولی از روایات مسند را که بیشترین اعتماد بر آن وجود دارد، آورده ایم.
نوشتارى كه پيش روى شماست، در دو فصل تنظيم شده است؛ كه در فصل اول آن مطالبی اساسی پیرامون مفهوم شناسی ازجمله: غرض، هدف، تناسب و…، علم مناسبت، اهمیت و پیشینه و اقسام آن، نظریهی هدفمندی سورهها و ارائهی جدولی از ترتیب نزول سورهها بیان شده است. در فصل دوم، هر سوره به صورت یک نوشتار و هر نوشتار به شرح ذیل تدوین گردیده است:
در ابتدا شناسهی هر سوره آورده شده است که در آن به نام یا نامهای سوره، جایگاه سوره در چینش مصحفی و تنزیلی، مکی و مدنی بودن آن و تعداد آیات سوره پرداخته شده است. در مرحلهی بعد اقوال مفسرانی که در تفاسیر خود به غرض و مقصد سورهها اشاره نمودهاند بیان شده است و در قسمت بررسی و جمعبندی مقصود، دیدگاههای مختلف، بررسی شده و سعی بر آن شده است که بهترین دیدگاه با توجه به سیر نزولی آیات و موافق با مراد خداوند برگزیده و ارائه گردد. در مرحلهی سوم، به محتوای سورهها توجه نمودهایم و همانند قسمت غرض پیش رفته و در قسمت بررسی و جمعبندی محتوا، دیدگاهی که به سازوارگی و پیوند میان آیات توجه نموده است را برگزیده و آن را به عنوان محتوای شایسته ارائه نمودهایم و در مرحلهی پایانی در دو قسمت، ارتباط مصحفی سورهها و ارتباط نزولی، دیدگاه مفسران را مطرح نموده و در بررسی و جمعبندی ارتباط سوره، ارتباطی متناسب با روند نزولی سورهها برگزیدهایم.
1-1-1- بیان مسأله
هنگامی که در نحوهی ترکیب آیات و سوره های قرآن تأمل می کنیم آن ها را یکپارچه و با مضمونی واحد نمی بینیم، اما این عدم یکپارچگی به معنای بریدگی مطالب نیست؛ بلکه ضرورت و ارتباطی ویژه آنها را گرد یکدیگر جمع کرده است. بدیهی است که با کشف پیوند میان آیات میتوان لطائف و نکات تفسیری بسیاری را دریافت و بر پندار گسیختگی قرآن خط بطلان کشید. از اینرو مفسران زیادی تلاش کردهاند تا میان بخش های مختلف آیات پیوند برقرار کنند. از آنجا که هر سورهی قرآن یک گفتار کامل تربیتی است، یافتن ارتباط میان بخش های مختلف این گفتار حکیمانه و شناخت و حکمت تقدم و تأخر آیات با دست یافتن بر عامل وحدت سوره ممکن است و در این خصوص با دقتی که دانش مندان به ویژه در عصر اخیر در محتوای سر تا سر هر سوره انجام داده‏اند به این نتیجه رسیده‏اندکه تناسب معنایی بین آیات مشاهده میشود، از سوي ديگر مستشرقان و قرآن پژوهان غربى و برخی از دانشمندان مسلمان بر اين باورند كه محتواى قرآن كريم عبارت از مطالبى است كه با سبكى پريشان و گسيخته و بيگانه از يكديگر فراهم آمده است و هر بخش از آيات يك سوره دربارهی موضوع مستقل وجداگانه اى است كه هيچ ارتباطى با موضوع آيات مجاور ندارد و همين امر موجب سردرگمى و حيرت خواننده خواهد شد.
گرايش اینگروه از قرآن پژوهان مسلمان و غير مسلمان به نظرية «گسيختگى معنائى سوره هاى قرآن»، نظرية «پيوستگى محتوايي سوره ها» را با ترديد مواجه ساخته و پرسشهاي جدى را در اين زمينه بر انگيخته است.
براستى آيا مجموع آيات يك سوره وحدت خاص و مشخصى را دنبال مى كند يا هر سوره مشتمل بر درسهاى پراكنده اى است و هيچگونه تناسبى ميان آنها وجود ندارد؟ اگر هر سوره اى داراى انسجام واحدى است کیفیت برتر این انسجام چگونه صورت می پذیرد!؟
در این تحقیق تلاش ما بر آن است که با بررسی تفاسیر، و تدبر درسوره ها به ترتیب نزول؛ چرا که عدم رعایت ترتیب نزول سوره ها آنگونه که باید، نمیتواند در فهم مراد جدی خداوند گویا ورسا باشد و اگر بخواهیم روابط میان مفاهیم قرآن را کشف کنیم و به نظامی متقن در امر هدایت و تربیت دست یابیم، چاره ای جز تلاش در فهم آیات و سوره ها در یک سیاق نظام مند بر گرفته از ترتیب نزول سوره ها نداریم،در این تحقیق تلاش ما بر آن است که با بررسی تفاسیر و تدبر در سوره‌ها به ترتیب نزول، دستیابی به عامل وحدت بخش آن‌ها، محتوا و ارتباط شایسته‌ی 30 سوره (علق تا قارعه) را ارئه نماییم.
1-1-2- سؤال اصلی پژوهش
کیفیت انسجام و هماهنگی بین آیات و 30 سوره آغاز نزول از مجموعه سوره های فرود آمده بر پیامبر اکرم 9 چیست ؟
1-1-3- سؤالات فرعي پژوهش
الف)سازوارگی آیات درونی سور چگونه بدست میآید؟
ب) آیا بین سورهها ارتباط یا تناسبی وجود دارد؟
ج) غرض از نزول هریک از سوره های مورد تحقیق در این پژوهش چیست؟
د) نظام واره محتوایی هر یک از سوره های مورد تحقیق چیست؟
ه) تناسب احتمالی هر یک از سوره ها در ترتیب نزول کدام است ؟
1-1-4- فرضيه پژوهش
مجموعه سورههای مورد تحقیق، هر یک، توسط هدف تربیتی خاص در راستای تحول مخاطبان نزول منسجم شده است و میان مجموعهی آنها تناسب و انسجامی در راستای تحقق هدف مذکور وجود دارد . به طور غالب میان این سوره ها میتوان ارتباط و نظمی استوار را یافت .
1-1-5- پیش فرضهای پژوهش
الف) هر سورهای از قرآن یک بستهی منظم و منسجم هدایتی است.
ب) با استفاده از معیارهایی چون سیاق آیات، آیات ابتدایی سور و فضای نزول و …میتوان هدف سوره را دریافت.
ج) دستیابی به مقصود سوره در فهم معنای آیات و مراد خدا موثر است.
د) در ترتیب نزول روابط میان مفاهیم قران و نظام تربیتی آن بهتر مکشوف است.
1-1-6- اهمیت موضوع
قرآن کریم معجزه الهی آخرین پیامبر آسمانی، کلام پروردگار و گنجینهای تمام نشدنی است که با هدف و رسالت هدایت و تربیت عملی مخاطبان، نازل شده است. مجموعهای از سورهها و آیات که هر کدام مصادیق گفتاری تربیتی است و اجزایی برای آن هدف کلی و کلان شمرده میشود. حال انسان جستجوگر برای دستیابی به معارف این کتاب و درک بهتر حقایق آن و رسیدن به مراد خدا، نیازمند آن است که بداند غرض و مقصود هر یک از سور چیست که مجموعهای از آیات را در یک جا جمع کرده، محتوای سوره را زیر پوشش خود قرار داده، به آن وحدت بخشیده و همچنین باعث تعاقب و ارتباط سور در ترتیب نزول شده است و در نتیجه میتواند ما را به منظور خدای متعال نزدیک گرداند. افزون بر اهمیت مطرح شده، پرداختن به این موضوع از این جهتکه در تفسیر قران به قران و تفسیر موضوعی دارای اهمیت و تأثیر بسزایی است، و همچنین میتواند پاسخی به شبهات مستشرقین در رابطه با نظریه پراکندگی و گسیختگی مطالب قران باشد، نیز ضروری می نماید.

1-1-7- سابقه پژوهش
در رابطه با اهداف و مقاصد سور گرچه مطالبی در برخی تفاسیر از جمله: «التحریروالتنویر» از ابنعاشور، «التفسير المنير فى العقيده و الشريعه و المنهج» از زحیلی، «معارج التفکر و دقائق التدبر» از حسن حبنکه، «أحسن الحدیث» از قرشی، «تفسیر المراغی» از مراغی و کتب علوم قرآنی همچون؛ «اهداف کل سوره و مقاصدها فی القرآن» از شحاته، «اهداف کل سوره من القران» از فواد الزیدان و «بیان النظم فی القران» از محمد فاروق بیان شده است؛ ولی متأسفانه در این تألیفات، غرض و هدف اصلی با موضوع و محتوا خلط شده است یا به غرض خاص سوره اشاره نداشتهاند و یا برطبق ترتیب مصحف، برای سور غرضی ذکر کردهاند و بین آنها ارتباطی قائل شدهاند. در حالی که ما در این تحقیق برآنیم که بر اساس ترتیب نزول، غرض واحد سوره را از محتوا و موضوعات سوره تفکیک نماییم.
.
1-1-8- اهداف پژوهش
1- دستیابی به ملاک وحدت سور
2- بررسی اغراض و محتوای سوره ها در تفاسیر مورد بررسی و انتخاب غرض و محتوای شایسته
3- تفکیک غرض از محتوا
4- ارائه تناسب و ارتباط سوره ها به ترتیب نزول
1-1-9- روش پژوهش
تحقيق حاضر از نوع تحليلي- توصيفي است. در اين تحقيق براي جمعآوري اطلاعات مربوط به کلیات و فرضیات پژوهش از روش کتابخانهاي و فیش برداری از تفاسیر مختلف در زمینه اهداف و موضوعات و و تناسب سوراستفاده گردیده است، که در نهایت بررسی و جمع بندی در هر مبحث صورت میگیرد.
1-1-10- جنبه جدید بودن و نوآوری تحقیق
1- تفکیک غرض از محتوا در حالی که بسیاری از تفاسیر غرض و محتوا را خلط نمودهاند.
2- توجه به ارتباط سورهها در ترتیب نزول، در حالی که بسیاری از تفاسیر بر اساس ترتیب مصحف، عمل نمودهاند.
3- جمع آوری نظرات مختلف مفسرین که در باب غرض و محتوای سوره ها اشاراتی نموده اند و همچنین مفسرینی که در آثار خود به تناسب و ارتباط سور پرداخته اند و ارائهی یک تحلیل و بررسی و انتخاب الگوی مناسب.
1-2-‌ مفهوم شناسي
از آن‌جا که در این رساله هدف ما بررسی تناسب و انسجام آیات درون سوره و تناسب بین سور میباشد از این جهت به واژهشناسی کلمات ذیل میپردازیم.
1-2-1-‌ غرض
غرض مصدر و جمع آن اغراض است و آن را مترداف هدف گرفتهاند.1
همچنین به هدفی که به سوی آن تیراندازی میشود نیز معنا شده است.2
مترادف هدف به معنای هدف، مقصود، نیت، مراد، خواسته، منظور و مقصود است.3
هدفی که مقصود از تیرانداختن است، سپس به صورت اسمی برای هر غایت و هدفی که برای رسیدن به آن تلاش میشود به کار میرود.4
غرض، معنی مقصود را هم در خود دارد و در کاربردهای قرآن به کار نرفته است.
1-2-2- هدف
در لغت به معني چيزي است كه آن را براي تيراندازي برافراشته و به سوي آن تيراندازي می‌کنند.5
بعضی آن را با غرض مترادف دانسته‌اند.6 لازم به ذکر است که کلمه هدف در قرآن به کار نرفته است.
در معنای اصطلاحی مراد از هدف، همان چیزی است که انسان و هر موجود مختاری از کار که انجام می‌دهد آن را دنبال می‌کند یعنی در عالم وجود نمی‌توان هیچ کاری را تصور کرد که بدون هدف باشد.
1-2-3-‌ مقصود
ریشهی صرفی آن قَصَدَ است و به معنای توجه و انجام کاری یا به معنای میانهروی به کار میرود7
مقصود اسم مفعول از ریشهی قَصَدَ به معنای قصد شده و نیت شده است.8
ارادهشده، آهنگشده، قصدشده، مراد، نیت، خواهش و غرض.9
منظور، هدف و خواسته.10
مقصود مترادف با هدف و غرض است و معانی نزدیک به هم دارند. لازم به ذکر است که واژه مقصد در استعمالات قرآنی به کار نرفته است و دو واژهی هم ریشهی آن، قصد و قاصد به کار رفته در قرآن معنایی غیر از این دارد.
در نهایت باید گفت 3 واژهی یادشده در بالا همسو ونزدیک به هم هستند و مراد ما از آن‌ها در این رساله یکسان است.

1-2-4- موضوع
موضوع، اسم مفعول از مصدر وضع که به معنای پایین گذاشتن، مثل گذاشتن بار به زمین و ايجادکردن و ساختن است که در این صورت معنای پایین نهاده شده، خلق شده و ایجاد شده می‌یابد.11
در فرهنگ فارسی نیز موضوع دو معنا دارد:
1- نهاده شده، وضع شده. 2- امر مورد بحث، چیزی که دربارهی آن بحث کنند.
همان‌طور که ملاحظه می‌شود مراد ما از واژه موضوع در این رساله، همان معنایی که در فرهنگ فارسی برای آن مشخص شده است، میباشد که به معنای واژه محتوا در فرهنگ عرب نزدیک است.
.
1-2-5- محتوا
محتوا از ریشه حوی است که در اصل به معنای جمعکردن، شامل و متضمنشدن است. این واژه اسم مفعول به معنای مضمون و شامل است. به طور مثال «مُحْتَوَياتُ الکتاب» به معنای فهرست کتاب است.12
بنابراین منظور از موضوع سوره، محتوا یا به عبارتی مضمون آن، آن چه سوره شامل آن است.
در این صورت این واژه تفاوت معنایی بنیادین با واژه های غرض و هدف و مقصود دارد که نباید با آن‌ها خلط شود.
1-2-‌6- تناسب
«مناسبت» در لغت به معناى پيوند و اتصال دو چيز با يكديگر13، همانندى، قرابت و نزديكى است 14و در اصطلاح به پيوند ميان دو چيز به هر جهتى كه باشد اطلاق می‌شود. مناسبت گاه در پديده هاى عينى و خارجى و گاه در نوشته‌هاست؛ اما در علوم قرآنى، اين اصطلاح محدودتر می‌شود و به پيوندِ ميان بخش‌های يك آيه يا دو يا چند آيه با هم و نيز ارتباط سوره اى با سوره هاى ديگر، اطلاق می‌شود. در مكتوبات علوم قرآنى، هر یک از واژگانِ «اتساق» و «تناسق»، به معناى تناسب به كار رفته است.
تَنَاسَقَ از ریشهی نسق در لغت به معنای با هم آراسته و تنظیم شدن، با یکدیگر پیوند داشتن آمده است.15 نسق، تناسق در سخن، به معنای گفتاری است که بر یک نظام واحد و منسجم ترتیب یافته است.16
یكی از ابعاد شگفت انگیز قرآن كریم «تناسب آیات آن با یكدیگر است» هر خواننده متفكری با قرائت قرآن و دقت در آیات یك سوره، چه كوچك و چه بزرگ به نظم و ارتباط شگفت انگیز آن پیمی‌برد، گرچه یک جا نازل نگشته و به صورت پراکنده با فاصله‏های زیاد یا کم نازل شده باشند؛ زیرا پراکندگی در نزول آیات که به جهت مناسبت‏های گوناگون بوده- طبیعتاً – اقتضا می‏کند میان هر دسته آیاتی که به مناسبتی نازل گشته با دسته دیگر که به مناسبت دیگری نازل گشته است، رابطه و تناسبی وجود نداشته باشد و این پراکندگی در نزول بایستی در چهره مجموع آیات هر سوره به خوبی هویدا باشد، با دقتی که دانشمندان- به ویژه در عصر اخیر- در محتوای سر تا سر هر سوره انجام داده‏اند به این نتیجه رسیده‏اند که هر سوره، هدف خاصی را دنبال می‏کند که جامع میان آیات هر سوره است و وحدت سیاق سوره را تشکیل می‏دهد و آنچه در این مجال مورد نظر است، همین وحدت غرض است که چیزی فراتر از تناسب و ارتباط آیات است.
با همین مقدمه وارد بحث می‌شویم و برای تفصیل بهتر ابتدا با علم تناسب، اهمیت آن، پیشینه و اقسام آن آشنا شویم.
1-3- تعريف علم مناسبت يا تناسب
«علم شناسايى عواملِ ترتيب و چينش آيات و سوره‌ها»، تعريفى است كه بقاعى از علم مناسبات ارائه كرده است.17 در نظر سيوطى، مقصود از علم مناسبت، يافتن معنايى است كه ميان بخش‌های قرآن، ارتباط برقرار می‌کند.18 در تعریفی دیگر علم مناسبت، علمِ كشفِ ارتباط ميانِ بخش‌هایی از قرآن كه در ظاهر گسسته و بى ارتباط می‌نمایند یاد شده است.19
1-3-1- اهميت و ضرورت علم مناسبت و نقش آن در تفسير قرآن:
دانشمندان بسیاری در زمینه اهمیت این علم سخن گفته‌اند که ما تنها به چندین مورد ان اشاره می‌کنیم.
سيوطى اين علم را فنى ارزنده دانسته كه به موجب آن، پيوند اجزاى سخن همانند بنايى مستحكم قوت می‌یابد، هرچند مفسران به سبب دقتى كه در آن هست، كمتر به آن اهتمام ورزیده‌اند.
از فخر رازی نقل شده که قرآن همان گونه كه از جهت فصاحت الفاظ و ظرافت معانى معجزه است، در نظم و ترتيب آيات نيز معجزه است. وى بر اين باور است كه بسيارى از لطايف قرآنى در تناسب ميان آيات به وديعت نهاده شده‌اند و در پرتو علم مناسبات آشكار خواهند شد.20
پيش از سيوطى، زركشى از علم مناسبت تمجيد كرده و آن را علمى شريف دانسته است كه موجب تقويت عقل بوده، ارزش سخن هر گوينده اى با اين علم روشن می‌گردد.21
علم مناسبات، پاره هاى هر كلام را با كلام ديگر، شناسايى می‌کند و به يكديگر پيوند می‌زند و آن را به مجموعه اى بدل می‌کند كه در حكم ساختمانى است، با اجزايى همخوان. اين هم خوانی به مفسر كمك می‌کند تا رابطه اجزاى كلام را دريابد و به فهمى از پيوستگىِ مجموع كلام نزدیک‌تر شود. بى توجه به اين ارتباط و اتساق، فهمِ معارف و حقايق قرآن ميسر نخواهد شد.
صبحى صالح معتقد است: علم مناسبت و كشف ارتباط آيات، در بسيارى موارد مفسر را از پرداختن به سبب نزول بى نياز خواهد كرد.22 دستيابى به لطايف تفسيرى و تبيينِ نادرستى برخى ديدگاه هاى خاورشناسان درباره قرآن، از ديگر كاركردهاى علم مناسبات تلقى شده است.
1-3-2- پيشينه علم مناسبت:
نزول آیات قرآن در طول بیش از 20 سال بر اساس حکمت‏ها و انگیزه‏هایى به شکل تدریجى و متناوب صورت گرفته است، که از جمله‏ى این اهداف: تثبیت قلب رسول اکرم 9 و استوار ساختن و ثبات بخشیدن به موقعیت روحى وى و تربیت مداوم و مستقیم امت اسلامى در رهگذر زمان و وقوع حوادث و پیش آمدهاست.23علماى اهل سنت بر این سخن تقریباً اجماع دارند24؛ و در منابع شیعه نیز این مطلب تایید شده است.25
حال به واسطه‏ى این نزول تدریجى اینک با سوره‏هایى مواجه هستیم که از یک سو، آیات تشکیل دهنده‏ى آن‌ها به لحاظ زمان نزول گاه چندین سال با یکدیگر فاصله دارند! و از دیگر سو، ناپیوستگی‌هایی در بین آیات در بسیارى از سور، دیده مى‏شود؛ این پراکندگى‏هاى ظاهرى و ناپیوسته‌های معنایى و موضوعى، کار را بر بسیارى دشوار کرده، و موجب پیدایش نظریاتى متفاوت در نگرش به سوره‏هاى قرآن گشته است:
عده‏اى که عمدتاً خاورشناسان و محققان غربى هستند به غیر وحیانى بودن ترتیب آیات، گرایش یافته‏اند؛ و به همین جهت، نسبت‏هاى ناروایى بر قرآن کریم وارد نموده، و آیات موجود در یک سوره را فاقد هرگونه ارتباط و پیوستگى معرفى مى‏کنند26 این نا پیوستگی‌ها حتى کسانى را به پذیرش تحریف در قرآن، منحرف نموده است27.
پاسخ طبیعى و معقول برخى از عالمان دینى در برابر این برداشت نادرست، تأمل و تلاش براى یکپارچه و منسجم نشان دادن مباحث و موضوعات در سور قرآن بود. اولین قدم‏ها در این راستا بیشتر براى هماهنگ کردن آیه یا آیاتى بود که با آیات پس و پیش خود، غریب و ناسازگارتر مى‏نمود که با پیدایش علم مناسبات همراه گشت.
سيوطى آغاز توجه به علم مناسبات را به شيخ ابوبكر نيشابورى (م. 324 ق) نسبت داده است. عبدالقادر جرجانى (م. 471 ق) بنیان‌گذار علم بلاغت، مباحث آغازين علم تناسب را در سايه نظم قرآن مطرح می‌کند. ابن العربى مالكى (م. 543 ق) پيوستگى ميان آيات را در دو كتاب خود سراج المريدين و احكام القرآن نشان می‌دهد.28
فخر رازی (م.606 ق)، بيشترين توجه را در حوزه تناسب آيات داشته و موارد متعددى از ترتيب، پيوستگى و روابط آيات را در تفسير مفاتيح الغيب به تصوير می‌کشدعبدالواحد بن عبدالكريم زملكانى (م. 651 ق) از قرآن‌پژوهان قرن هفتم، تفسير خود را با عنوان نهایت التأميل فى اسرار التنزيل با توجه به علم مناسبت نگاشته است29 در همان قرن، ابن ابى الاصبع (م. 654 ق) بدائع القرآن و الكواكب الدريه فى نظم القواعد الدينيه را می‌نویسد و پيوستگى و نظم قرآن را بازگو می‌کند. ابن نقيب بلخى (م 698 ق) نيز در تفسير بزرگ خود التحرير والتحبير به پيوستگى آيات توجه می‌کند.30 پس از وى در قرن هشتم ابن زبير غرناطى (م. 708 ق) البرهان فى مناسبه ترتيب سور القرآن را تأليف كرد. اين كتاب مبنايى است براى قرآن‌پژوهانی كه به علم مناسبات پرداخته‌اند. گسترش علم مناسبات در اواخر قرن هشتم، زمينه گشايش فصلى مستقل در علوم قرآنى را فراهم ساخت. بدرالدين زركشى (م. 794 ق)، فصلى ويژه از كتاب البرهان را به اين موضوع اختصاص داد.
سيوطى افزون بر كتاب الاتقان از دو تأليف ديگر خود با نام‌های تناسق الدرر فى تناسب السور و مراصد المطالع فى تناسب المقاطع ياد می‌کند كه كتاب نخست به تناسب و ارتباط سوره‌ها اختصاص يافته و كتاب دوم از تناسب آغاز و پايان سوره‌ها بحث می‌کند.31
برهان‌الدین ابراهيم بن عمر بقاعى (م. 885 ق) از مشهورترين دانشمندانى است كه درباره علم مناسبات و استحكام آن سخن گفته است. وى در تفسير خود نظم الدرر فى تناسب الآيات والسور به تبيين رابطه آيات و سوره‌ها پرداخته و راهى اغراق آميز پيموده و پيوندهاى نامأنوس و تكلف آميزى را باز می‌گوید كه موجبِ انتقاد دانشمندان شده است.32
نهرالنجاة فى بيان مناسبات آيات ام‌الکتاب از ساجقلى زاده مرعشى (م. 1150 ق) و جواهرالبيان فى تناسب سور القرآن از صديقى غمارى، دو تأليف مستقلی‌اند كه در قرن دوازدهم هجرى به رشته تحرير درآمده‌اند. در نهرالنجاه، پيوند آيات و در جواهرالبيان، تناسب و ارتباط سوره‌ها، پى جويى شده است.
برخى از كسانى كه در دوره معاصر به طور گسترده بحث و بررسى تناسب را دنبال كردند و تأليفاتى در اين زمينه ارائه داده‌اند عبارتاند از: محمد محمود حجازى در التفسير الواضح و الوحده الموضوعيه فى القرآن الكريم، عبدالله درّاز در النبأ العظيم، شحاته در اهداف كل سوره و مقاصدها فى القرآن الكريم، صبحى صالح در مباحث فى علوم القرآن33، شيخ محمد غزالى در نحوَ تفسير موضوعى لسور القرآن الكريم، مناع القطان در مباحث فى علوم القرآن34، کمال‌الدین طائى در موجز البيان، مصطفى مسلم در مباحث فى التفسير الموضوعی35، عبدالعلى بازرگان در نظم قرآن، سعيد حوّى در الاساس فى التفسير، معرفت در التمهيد فى علوم القرآن36، عبدالهادى فقهى زاده در پژوهشى در نظم قرآن، عباس همامى در چهره زيباى قرآن، سيد محمد على ايازى در چهره پيوسته قرآن و محمد خامه گر در ساختار هندسى سورههاى قرآن.
1-3-3- اقسام مناسبت در قرآن:
درباره اقسام مناسبات در قرآن، آراى متفاوتى از سوى قرآن‌پژوهان، مطرح شده‌اند. جلال‌الدین سيوطى در كتاب تناسق الدرر فى تناسب السور، اين مناسبات را 14 نوع مىشمارد.37
ما در این رساله تنها به تناسب بین آیات درون یک سوره و تناسب بین سور می‌پردازیم.
1-3-3-1- تناسب آیات درون سوره
مسئله همبستگى و تناسب ميان آيات قرآن، رفته رفته توسعه يافته، از محدوده ارتباط برخى آيات و سوره‌ها فراتر می‌رود و به پيوستگى نظاموار كه بيانگر نظمى منطقى ميان تمامى آيات يك سوره است اطلاق می‌گردد.
در اين مناسبت، هر یک از سوره هاى قرآن به مثابه مقاله اى مستقل است، كه از مقدمه، متن و نتيجه تشكيل شده است و موضوع و غرضى واحد را دنبال می‌کند. مطالب موجود در برخى سوره‌ها كه به ظاهر پراكنده و گسسته می‌نمایند، با توجه به غرض اصلى سوره، انسجام و ارتباط می‌یابند. اين گونه از مناسبت، امروزه به نظريه «وحدت موضوعی سوره هاى قرآن» شهرت يافته است. نظريه ياد شده در حقيقت، از اقسام مناسبات است.38
تفصیل این بحث را ذیل هدفمندی سوره‌ها میآوریم.
1-3-3-2- تناسب سور
یكی از جلوه های تناسب و ارتباط در ساختار قرآن كریم، مناسبت‌های موجود میان سوره های آن است. این موضوع از سوی بسیاری از مفسران و پژوهشگران علوم قرآن بررسی و پی گیری شده و حجمی از تفاسیر و کتاب‌های علوم قرآن را به خود اختصاص داده است. تفاسیری مانند: مجمع‌البیان، تفسیر کبیر فخر رازی، نظم الدرر فی تناسب الآیات و السور، المنار، تفسیر مراغی، الاساس فی التفسیر و شماری دیگر كه از روابط میان سوره‌ها سخن گفته‌اند.
کتاب‌های جداگانه ای نیز در این باره نگاشته شده است؛ همچون البرهان فی مناسبه ترتیب سور القرآن از ابوجعفر بن زبیر و تناسق الدرر فی تناسب السور از جلال‌الدین سیوطی.
در سده هاي اخير نيز شماري از مفسران به اين بحث همت گماشته و حتي برخي از آن‌ها محور كار خود را همبستگي آيات و سور قرار داده‌اند كه در اين ميان می‌توان به آلوسي، سيد قطب، علامه طباطبايي، حجازي، شلتوت، مراغي، زحيلي و حوي اشاره نمود.
در مقابل اين گروه بسياري از مفسران، به نحو شايسته، بدين مبحث نپرداخته و حتي اعتنايي به آن نداشته‌اند و یا به انكار این مناسبت‌ها پرداخته‌اند و آن‌ها را قلم فرساییهایی بیهوده و تكلف آمیز قلمداد کرده‌اند؛ از جمله



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

دیدگاهتان را بنویسید