دانشکده تفسیر و معارف قرآن قم
پایان نامه کارشناسی ارشد
رشته تفسیر قرآن مجید
موضوع:
بررسی حوزه معنایی «حسنه» در قرآن
استاد راهنما:
دکتر مهدی مطیع
استاد مشاور:
حجت الاسلام و المسلمین دکتر محمد علی راغبی
نگارنده:
فاطمه سلیمانی
(بهار1392ه.ش)

تقدیم به :
قرآن ناطق که بالاترین نشانه خدا بود
و اقیانوسی بی پایان از معانی
تقد یم به
چشم امیدم، افق نگاهم،
ولی امر مسلمین، امام خامنه ای (حفظه الله)
تقدیم به
گوهران درخشان زندگی ام،
پدر بزرگوارم، مادر دلسوزم
تقدیم به
تکیه گاههای زندگی ام،
خواهران عزیزم، برادران مهربانم .
سپاسگزاری
سپاس از خدای مهربان، یگانه بی همتا.
سپاس از بزرگوارانی که مرا در انجام این پژوهش یاری کردند.
سپاس از استاد گرامی ام، جناب آقای دکتر مهدی مطیع، به عنوان استاد راهنما که نه تنها در به ثمر رسیدن این رساله بلکه در مراحل مختلف زندگی، از راهنمایی های بی دریغ ایشان بهره مند شدم.
سپاس از جناب آقای دکتر راغبی،بهعنواناستاد مشاور که با صبر و حوصله، اینجانب را در تدوین این رساله مورد لطف خود قرار دادند.
چكيده
حسنه از جمله موضوعات اخلاقي قرآن كريم است و علي رغم اهميت آن، كمتر مورد توجه قرار گرفته است و آن طور كه شايسته آن است بدان پرداخته نشده است و اغلب به صورت تفسير آيه اي و بدون توجه به نظام و همبستگي معنايي كه بين مفاهيم كليدي آن وجود دارد، بدان نگريسته شده است.
پژوهش حاضر در صدد بررسي موضوع حسنه به روشي منسجم و نظام مند است تا مشخص سازد، واژگان كليدي مفهوم حسنه در دو حوزه هم معناها و متضادهاي آن، در قرآن كريم چيست؟ حسنه در سياق قرآن كريم چه معنايي دارد و آثار آن چيست؟ چه كساني محسن مي‌شوند و داراي چه ويژگي هايي هستند؟ احوال آنان در قيامت به چه صورتي است؟ مفهوم كانوني حسنه در قرآن كريم چيست؟ چگونه مي‌توان به ترسيم شبكه معنايي حسنه در قرآن كريم رسيد؟
اين پژوهش در ابتدا، به بررسي معناي لغوي، اصطلاحي، مشتقات، وجوه و سياق حسنه در قرآن كريم پرداخته است و پس از آن، به استخراج هم‌نشين ها و جانشين هاي آن، كه در شناخت هم‌معناها و غير هم‌معناها موثر بوده است، پرداخت.
بررسي روابط هم‌نشيني نشان داد مفهوم حسنه با بسياري از مفاهيم والا هم چون؛ ايمان، توبه، عمل صالح، صبر، تقوا، احسان، نماز، انفاق، قرض، شفاعت، مودت و… كه از موضوعات اصيل دين مبين اسلام است هم‌نشين شده است و در مقابل، مفهوم سيئه مفهوم كانوني متقابل آن است.
اين پژوهش واژگان كليدي هم‌معنا، هم چون؛ خير، بر، احسان، عمل صالح، طيب و واژگان كليدي متضاد، هم چون؛ شر، سوء، سيئه، ذنب، اثم، فحشا، منكر و … را استخراج نمود.
بررسي روابط هم‌نشيني، كمك كرد تا حوزه هاي مفهومي حسنه به صورت نظام مند مشخص گردد و به تقسيماتي هم چون، قانونمندي ها، انفعالات، آثار، ويژگي ها، جزا، مصاديق و…دست يابد.
يافته اين پژوهش عمل مورد رضاي الهي و در جهت خواست و اراده خداوندي را به عنوان مفهوم كانوني حسنه معرفي نمود و به اين نتيجه رسيد كه محسن با انجام اعمال قلبي و جوارحي به اين مقام خاص مي‌رسد و مستحق دريافت پاداش دنيوي و اخروي مي‌شود.
كليد واژگان: قرآن، حسنه، معناشناسي، جزا، نيكويي
فهرست مطالب
Contents
فصل اول: کلیات پژوهشی1
1 ـ1 مقدمه1
1ـ 2 تاريخچه معناشناسي3
1ـ 3 تبيين مساله پژوهشي4
1ـ 4 سابقه پژوهش5
1ـ 5 علت انتخاب موضوع6
1ـ 6 اهداف پژوهش6
1ـ 7 سوال اصلي پژوهش7
1ـ 7ـ1 سوالات فرعي پژوهش7
1ـ8 فرضيه هاي پژوهش7
1ـ 9روش تحقيق و مراحل آن7
1ـ 10 كليد واژگان8
فصل دوم:روش شناسی9
2ـ 1 مقدمه9
2ـ 2 سیر تاریخی معناشناسی10
2ـ 3 چیستی «معنا» و «معناشناسی»10
2ـ 3ـ 1 کارکرد و هدف معناشناسی12
2ـ 3ـ 2 شاخه های معناشناسی13
2ـ 3ـ 2ـ 1 معناشناسی فلسفی:13
2ـ 3ـ 2ـ 2 معناشناسی منطقی:14
2ـ 3ـ 2ـ 3 معناشناسی زبانی:14
2ـ3ـ 3 واحدهای مطالعه معنا15
2ـ 3ـ 4 روابط مفهومی15
2ـ3ـ 4ـ 1 شمول معنایی15
2ـ3ـ 4ـ 2 هم معنایی (ترادف)17
2ـ 3ـ 4ـ 2ـ 1 انواع هم معنایی18
2ـ3ـ4ـ2ـ1ـ2 هم معنایی تحلیلی:18
2ـ3ـ4ـ2ـ1ـ3 هم معنایی ضمنی:19
2ـ3ـ4ـ2ـ2 نمونه هایی از هم معنایی در حوزه «حسنه»19
2ـ3ـ4ـ2ـ2ـ1 هم معنايي عمل صالح با حسنات19
2ـ3ـ4ـ2ـ2ـ2 هم معنايي معروف با احسان19
2ـ 3ـ 4ـ 2ـ 2ـ 3 هم‌معنايي تقوا باماده حسن19
2ـ3ـ4ـ3 چند معنایی20
الف: چند معنایی همزمانی:20
ب: چند معنایی در زمانی:20
2ـ3ـ4ـ4 تقابل معنایی21
2ـ 3ـ 4ـ 4ـ1 تقابل مدرج21
2ـ 3ـ 4ـ 4ـ 2 تقابل مكمل22
2ـ 3ـ 4ـ 4ـ 3 تقابل دوسويه 22
2ـ3ـ5 روابط بینا‌متنی23
2ـ3ـ 5ـ1 روابط هم‌نشینی23
2ـ3ـ 5ـ 1ـ1 قواعد ترکیب پذیری معنایي25
2ـ3ـ5ـ2 روابط جانشینی26
2ـ3ـ 5ـ3 بافت یا سیاق27
فصل سوم: معناشناسی حسنه در قرآن کریم38
3ـ 2حسنه درلغت41
3ـ 3 حسنه در اصطلاح42
3ـ4 مشتقات42
3ـ7 روابط هم‌نشيني (syntagmatic) و روابط جانشيني(paradigmatic)53
3ـ 7ـ 1 روابط هم‌نشيني54
3ـ 7ـ 1ـ 1 هم‌نشيني افعال54
3ـ 7ـ 1ـ 1ـ 1 هم‌نشيني فعل يقترف با حسنه54
3ـ 7ـ 1ـ 1ـ‌2 هم‌نشيني فعل جاء بـ با حسنه54
3ـ 7ـ 1ـ 1ـ 3 هم‌نشيني فعل أتي با ماده حسن55
3ـ 7ـ 1ـ 1ـ 4 هم‌نشيني فعل وهب با محسنين56
3ـ 7ـ 1ـ 2 هم‌نشيني شفاعت با حسنه57
3ـ 7ـ 1ـ 3 هم نشيني صلاه با حسنه58
3ـ 7ـ 1ـ 4 هم‌نشيني محسن با کافر59
3ـ 7ـ 1ـ 5 هم‌نشيني ظالم با ماده حسن60
3ـ 7ـ 1ـ 6 هم‌نشيني حسنه با سيئه62
3ـ 7ـ 1ـ7 هم‌نشيني متقين با محسنين66
3ـ 7ـ‌1‌ـ 8هم‌نشيني الذين آمنوا، عملوا الصالحات، اتقوا و احسنوا با محسنين67
3ـ 7ـ 1ـ9 هم‌نشيني يتق و يصبر با محسنين68
3ـ 7ـ 1ـ 10 هم نشيني تاب، آمن، عمل صالحا با حسنات68
3ـ 7ـ 1ـ11هم‌نشيني موده في القربي با حسنه70
3ـ 7ـ 1ـ 12 هم‌نشيني الذين ينفقون با محسنين72
3ـ 7ـ 1ـ 13 هم‌نشيني قرض با حسن74
3ـ 7ـ 13ـ 1 نتيجه گيري76
3ـ 7ـ 2 روابط جانشيني76
3ـ 7ـ 2ـ 1 جانشيني رزقا حسنا با رزق كريم76
3ـ‌7ـ 2ـ 1ـ 1 آيات مشتمل بر رزق حسن77
3ـ 7ـ‌2ـ 1ـ 1ـ 1 نتيجه گيري79
3ـ‌7ـ 2ـ 1ـ 2 آيات مشتمل بر رزق كريم80
3ـ‌7ـ‌2ـ 1ـ 2ـ‌1 نتيجه گيري81
3ـ 7ـ 2ـ 2 جانشيني اجر محسنين با اجر مصلحين و مؤمنين82
3ـ 7ـ 2ـ 2ـ 1 نتيجه گيري84
3ـ‌7ـ 2ـ 3 جانشيني حسنه با سراء85
3ـ‌7ـ 2ـ 3ـ‌1 نتيجه گيري85
3ـ 7ـ 2ـ 4 جانشيني تحسنوا با تصلحوا، تصبروا و تؤمنوا86
3ـ‌7ـ‌2ـ‌4ـ‌1 نتيجه گيري88
3ـ‌7ـ 2ـ‌5 جانشيني حسنه با طيب، بصير، نور و اصحاب الجنه89
3ـ‌7ـ‌2ـ‌5ـ 1 نتيجه گيري91
فصل چهارم: شبکه معنایی حسنه در قرآن کریم93
4ـ 1 مترادفات حسنه94
4ـ 1ـ‌1 خير94
4ـ 1ـ 2 برّ94
4ـ 1ـ 3 احسان95
4ـ‌1ـ 4 معروف97
4ـ 1ـ‌5 طيب98
4ـ 1ـ‌6 عمل صالح98
4ـ 2 متضادهاي حسنه100
4ـ 2ـ 1 شر100
4ـ 2ـ 2 سوء100
4ـ 2ـ 3 سيئه101
4ـ 2ـ 4 فحشاء102
4ـ 2ـ 5 منكر102
4ـ 2ـ 6 خطيئه104
4ـ 2ـ 7 ذنب105
4ـ 2ـ 8 فسق106
4ـ 2ـ 9 اثم106
4ـ 2ـ 10 نتیجه گیری106
4ـ 3 قانونمندي‌هاي حسنه108
4ـ 3ـ 1 از جانب خدا بودن حسنه108
4ـ 3ـ 2 بهره مند شدن نيكي كنندگان از حسنه در دنيا109
4ـ 3ـ 3 دريافت پاداش ده برابر، براي بجا آورندگان حسنه111
4ـ 3ـ‌4 دريافت پاداشي بهتر براي بجا آورندگان حسنه111
4ـ 3ـ‌5 تبديل و محو سيئات به حسنات113
4ـ‌3ـ‌5ـ‌1 قانون تبديل113
4ـ‌3ـ‌5ـ‌2 قانون محو:114
4ـ‌3ـ‌6 بهره مند از حسنه براي شفاعت كننده آن115
4ـ‌3ـ‌7 بهره مند شدن درخواست كننده حسنه دنيايي و آخرتي116
4ـ‌3ـ‌8 زياد شدن حسنه براي آورنده آن117
4ـ‌3ـ‌9 نتيجه گيري118
4ـ 4ـ انفعالات حسنه118
4ـ‌4ـ 1 انفعالات مثبت118
4ـ‌4ـ 1ـ‌1 حمد وثناي الهي119
4ـ 4ـ 1ـ 2 آزمايش با حسنات و سيئات براي بازگشت120
4ـ‌4 ـ 2 انفعالات منفي121
4ـ‌4ـ‌2ـ‌1 ناراحتي معاندان121
4ـ‌4ـ‌2ـ‌2 نسبت دادن حسنه به خدا و نسبت دادن سيئه به پيامبر اكرم صلي الله عليه وآله و سلم123
تفسیر آن از نظر گذشت.123
4ـ‌4ـ‌2ـ‌3 نسبت دادن حسنه به خود و نسبت دادن سيئه به موسي عليه السلام و يارانش124
4ـ 4ـ‌3 نتيجه گيري125
4ـ 5 ويژگي‌هاي محسنين125
4ـ 5ـ‌1 شكيبايي125
4ـ‌5ـ‌2 همراهي خداوند با محسنين126
4ـ‌5ـ‌3 داراي تقوا، ايمان و عمل صالح128
4ـ‌5ـ‌4 اهل انفاق و احسان129
4ـ‌5ـ‌5 انفاق در توانگري و تنگدستي، فروبردن خشم و چشم پوشي از خطاي مردم130
4ـ‌5ـ‌6 دریافت کننده پاداش دنیوی و اخروی132
4ـ‌5ـ‌7 محبوب خدا شدن132
4ـ‌5ـ‌8 نزدیک بودن رحمت الهی به محسنین134
4ـ‌5ـ‌9 طلب مغفرت135
4ـ‌5ـ‌10 عدم مواخذه الهی135
4ـ‌5ـ‌11 دادن هديه‌اي مناسب به زنان پس از طلاق136
4ـ 5ـ‌12 شرکت در جهاد137
4ـ‌5ـ‌3 1 پيروي آيين ابراهيم عليه السلام137
4ـ‌5ـ‌14 چنگ زننده به دستگيره محكم138
4ـ 5ـ 15 تصدیق رویا138
4ـ 5ـ16 نتیجه گیری139
4ـ‌6 آثارحسنه140
4ـ‌6ـ 1 دو چندان شدن آن و دريافت اجر عظيم140
4ـ‌6ـ‌2 پاداش دنيوي و اخروي141
4ـ‌6ـ‌3 جلب محبت و زدودن دشمني141
4ـ‌6ـ 4 عدم فساد جويي در زمين142
4ـ 7 جزاي حسنه و محسنين143
4ـ 7ـ 1 جزاي دنيوي143
4ـ 7ـ‌1ـ‌1 لايق دريافت كتاب، علم و حكم143
4ـ 7ـ‌1ـ‌2 بخشيدن فرزندان به انبيا و هدايت ايشان145
4ـ 7 ـ 2 جزاي اخروي146
4ـ7ـ‌2ـ‌1 هدايت و بشارت الهي146
4ـ 7ـ 2ـ‌2 قابليت دريافت اعطاي الهي147
4ـ 7ـ‌2ـ 3 امنيت در قيامت147
آيه اي ديگر در مورد امنيت در قيامت:148
4ـ‌7ـ‌2ـ‌4 دچار ذلت نشدن149
4ـ 7ـ 2ـ‌5 جاودانگي در بهشت150
4ـ‌7ـ‌2ـ‌6 يافتن در نزد پروردگار150
4ـ‌7ـ2ـ 7 سلام خدا بر آنان151
4ـ 7ـ 2ـ‌8 داراي أجر عظيم152
4ـ7ـ2ـ9 نتیجه گیری153
4ـ 8 مصاديق محسنين154
4ـ 8ـ 1 مقدمه154
4ـ 8ـ 2 اسوه هاي حسنه155
4ـ 8ـ 2ـ 1 پيامبر اسلام صلي الله عليم و آله و سلم155
4ـ 8ـ 2ـ 2 ابراهيم خليل عليه السلام157
4ـ 8ـ 3 مصاديق محسنين158
4ـ 8ـ 3ـ 1حضرت نوح عليه السلام158
4ـ 8ـ 3ـ 2 حضرت ابراهیم علیه السلام159
4ـ 8ـ 3ـ 3 حضرت موسي و هارون عليهم السلام159
4ـ 8ـ 3ـ 4 حضرت الیاس علیه السلام160
4ـ 8ـ3ـ5 نتیجه گیری160
نتيجه گيري: ترسیم شبکه معنایی حسنه در قرآن کریم162
فهرست منابع168
فهرست جداول
جدول شمول معنایی حسنه (2ـ 1)صفحه 16جدول شمول معنایی جزا (2ـ 2) و صفح(2ـ 3)صفحه 16جدول معنای نسبی و اساسی (2ـ 4)صفحه 32جدول فهرست آیات مورد استفاده در فصل دوم (2ـ 5)صفحه 37جدول شبکه معنایی حسنه (4ـ 1)صفحه93جدول میدان معناشناسی مترادف های حسنه (4ـ 2)صفحه 107جدول میدان معناشناسی متضادهای حسنه(4ـ 3)صفحه108جدول آثار حسنه (4ـ 4)صفحه 143
فصل اول
كليات پژوهش

1 ـ1 مقدمه
بدون شك تمام انسان ها در پي رسيدن به سعادت و خوشبختي هستند و در تمام مراحل زندگي سعي مي‌كنند كه هر لحظه به آن نزديكتر گردند، البته براي رسيدن به سعادت و خوشبختي راهي جز كسب مكارم و فضائل و دوري از رذائل اخلاقي وجود ندارد، زيرا كه انبياي عظام و اولياي كرام عليه السلام همگي در اين مسير ره پيموده و طالبان حقيقت را نيز به طريق دعوت نموده‌اند.
پيامبراكرم صلي الله عليه و آله و سلم درباره فلسفه بعثت خود مي‌فرمايند: «إني بعثت بمكارم الأخلاق و محاسنها»1. من از طرف پروردگار برانگيخته شدم تا مكارم اخلاق را به كمال رسانده و تمام كنم. حضرت علي عليه السلام نيز بر اهميت تهذيب نفس تاكيد فرموده و رعايت آن را مايه خوشبختي انسان دانسته و فرموده اند: «به فرض كه به بهشت و ثواب و بيمي از دوزخ و عقاب نداشتيم باز شايسته آن بود كه ما در پي مكارم اخلاق باشيم، زيرا خوشبختي و سعادت را از اين طريق مي‌توان بدست آورد.»
نتيجه آن كه مهم ترين مساله اي كه فراوان مورد توجه آيين مقدس اسلام قرار گرفته و در رسيدن به كمالات و فضايل انساني نقش اساسي دارد مساله تزكيه نفس و پرورش روح است كه به عنوان يك امر حياتي و ضروري مطرح است.
انسان، يگانه موجودي است كه به لحاظ قابليت ها و موقعيت ممتازي كه دارد، مورد تكريم و عنايت خاص خداوندي، واقع شده است: ﴿وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَني‏ آدَمَ﴾2 و بر بسياري ‌آفريده‌ها برتري يافته است: ﴿وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى‏ كَثيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضيلاً﴾3 از اين رو، رسالتي بس سنگين و مسؤليتي بس والا بر دوش دارد زيرا او، هم نسبت به آفريدگار عالم، مكلف است و به پاس نعمات بي شمار او، وظايفي دارد و هم در عرصه زندگي اجتماعي، ناگريز از تعاون و تعامل چند سويه با همنوعان خويش است.
اكنون كه بشر، ناگزير از بروز اعمال و رفتار است، شايسته است كه بهترين نوع عمل را انجام دهد؛ چرا كه خداوند عالميان، انسان را با برترين عمل‌ها مي‌آزمايد: ﴿لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً﴾4 و تنها بهترين‌ها را مي‌پذيرد: ﴿نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا﴾5. عمل و رفتار آدمي كه در عرصه فردي و اجتماعي، صورت مي‌گيرد، هرگاه بر طبق موازين الهي و ضوابط سالم بشري صورت پذيرد، در قاموس اديان الهي و فرهنگ قرآني، با عناويني مانند: «صالح»، «حسن»، «حق»، «خير»، و مانند آن، توصيف مي‌گردد و هرگاه عمل وي، برخلاف سنت الهي و ناموس خلقت بروز كند، با نام‌هايي چون «سييء»، «باطل»، «منكر»، «خطا»، «شر» و مانند آن .
اخلاق اسلامي چيزي غير از حفظ حريم دل نيست و اهميت و ارزش آن به قدري زياد است كه شرط قبولي تمام اعمال آن است كه با ايمان وعقيده صحيح پديد آمده باشند. به هر حال، عمل صالح بايد با ايمان همراه باشد؛ به عبارت ديگر حسن فاعلي شرط صحت و قبولي حسن فعلي است. عملي نيك شمرده مي‌شود كه با انگيزه پاك و خير خواهانه صادر شده باشد، اما اهميت اخلاق به قدري زياد است كه ارزش و ثواب آن مشروط به درستي عقيده نيست. مخالفت با هواي نفس يك ارزش بالاي اخلاقي است و به قدري مهم است كه حتي اگر از جانب افراد غير مسلمان نيز صادر شود باز ارزش و ثواب خواهد داشت. چه بسيارند افرادي كه تنها به سبب مخالفت با خواسته‌هاي نفساني مسلمان شده‌اند؛ يعني عمل اخلاقي آن‌ها بهترين ثواب و كمال دنيوي را براي آنان به ارمغان آورده است.
در مباحث اخلاقي نيز ضرورت دارد ابتدا خود وآن چه به سود و زيان، اسباب سعادت و شقاوت و نجات وهلاكت ماست بشناسيم و پس از به نتيجه رسيدن فكر و انديشه، به آن عمل كنيم.
پيامبر خدا صلي الله عليه و آله و سلم از خداي تعالي نقل مي‌كند كه فرمود: هرگاه مطلع شوم بر دل انساني و بدانم كه او بندگي مرا دوست دارد و در اين بندگي ثابت و راسخ قدم است، من خودم متكفل كارهاي او شده، سياست و ادب كردن او را به عهده مي‌گيرم.
هيچ چيزي بهتر از آن نيست كه خداوند خودش تاديب و تربيت يك انسان را به عهده بگيرد. پيابر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم كه انسان كامل بود، ادب شده خداوند است و هر كس بخواهد تحت تربيت مستقيم الهي قرار گيرد بايد در دل خود اخلاص و عبادت خالصانه داشته و به دنبال تحصيل رضاي خداوند باشد، تا به بهترين راه و روش تربيت دست يابد.
و از آن جایی که روش این پژوهش در تبیین مفهوم حسنه، شیوه معناشناسی است و «معناشناسی» اصطلاحی فنی است که به مطالعه «معنا» می‌پردازد. به طور كلي، هر علمي كه انسان با آن سر و كار دارد، به نحوي با معناشناسي مرتبط است.6 نظریه های معناشناسی، متن یا کلام را مجموعه ای معنادار می‌دانند که می‌توان به مطالعه و درک آن پرداخت. راه پیشنهادی معناشناسی برای دستیابی به چنین مجموعه های معناداری، در نظر گرفتن ابعاد یا سطوح گوناگون برای متن است.7 معناشناسی در تجزیه و تحلیل کلام، متن را مجموعه ای منسجم و معنادار می‌داند و به مطالعه و بررسی تمام وقایعی که در ژرف ساخت نشانه های فهم معنا و یا در بین آن ها وجود دارد می‌پردازد.8
1ـ 2 تاريخچه معناشناسي
از ظهور معناشناسي به مثابه يك علم كمتر از يك نيم قرن مي‌گذرد. اين پديده جزئي از روند گسترده موسوم به چرخش زباني يا نقطه عطف زباني در معرفت نظري در مغرب زمين است. از نيمه دوم قرن بيستم، توجه به زبان رفته رفته به كانون تاملات نظري تبديل گرديد. هم در سنت فلسفه قاره‌اي و هم در سنت فلسفه تحليل و اخيرا در فضاي فلسفه آمريكايي، والبته در هر كدام به اسلوبي خاص، اين توجه نمايان است. روندي كه بعدها تحول عظيم زباني نام گرفت دامنه بسيار گسترده‌اي داشت كه تقريبا تمام حوزه‌هاي معرفت نظري را به نحوي متاثر كرد. فروكاستن فلسفه از اساس به تحليل زبان را مي‌توان جلوه‌اي از تب زبان‌گرايي در مراحل نخستين ظهور آن برشمرد. با بلوغ بيشتر و تدريجي اين گرايش، زبان‌شناسي، نشانه‌شناسي و معناشناسي به منزله رشته‌هاي معرفتي متمايز ظهور كردند. تا كنون اتفاق نظر در باب حدود دقيق هر كدام از اين رشته‌ها و رابطه آن‌ها با يكديگر ميان متخصصان حاصل نشده و پاره‌اي از مسايل آن‌ها كم و بيش هنوز متداخل‌اند، اما چارچوب كلي اين رشته‌ها، هر كدام به مثابه يك علم نوظهور، تقريبا مشخص شده است.9
1ـ 3 تبيين مساله پژوهشي
مفهوم حسنه با توجه به پر بسامد بودن آن در قرآن كريم و نيز روابط مختلف معنايي با مفاهيم ديگر، از مفاهيم كانوني قرآن به شمار مي‌آيد و مطالعه جامع معنا‌شناختي آن به شناخت و تحليل روابط معنايي گسترده‌اي در قرآن ياري مي‌رساند.
با بررسي آيات قرآن كريم ديده مي‌شود كه مفهوم حسنه، مفاهيمي چون خير، عمل صالح، بر، احسان، معروف، طيب را در برگرفته است، و در روابط تضاد، حوزه وسيعي از مفاهيم هم‌چون خطيئه، جناح، ذنب، إثم، فسق، فجور، فحشا، منكر با نقطه كانوني سيئه و سوء قراردارند كه بررسي اين ميادين مي‌تواند ما را به نظام اخلاقي ـ قرآني مفهوم حسنه برساند و جايگاه آن را در قرآن كريم نمايان سازد. ‌
وقتي مطالعات قرآني بر اساس روش معناشناسي باشد روابط هم‌نشيني و جانشيني از اهميت خاصي برخوردار مي‌شود. بررسي اين روابط مي‌تواند مفهوم حسنه را در تقسيماتي منظم قرار دهد كه به فهم مخاطب كمك شاياني مي‌كند.
تبيين مفهوم حسنه با در نظرگرفتن هم‌نشين‌هاي آن از قبيل: (صلاه، كافر، ظالم، سيئه، صبر، تقوا ، عمل صالح، انفاق، قرض، افعال [قرف، وهب، و.. ] و…) اهدافي است كه اين پژوهش آن را دنبال مي‌كند.
در روابط جانشيني نيز، آيات مرتبط با هم، مثل جانشيني رزق حسن با رزق كريم، جانشيني اجر محسنين با اجر مؤمنين و مصلحين و… ، دسته بندي و مورد مداقه قرار مي‌گيرد.
در روش معنا‌شناسي، براي ترسيم شبكه معنايي مفهوم حسنه، لازم مي‌آيد مؤلفه‌هاي معنايي اين واژه «انفعالات حسنه، آثارحسنه، قانونمندي‌هاي حسنه، ويژگي‌هاي محسنين، جزاي محسنين، مصاديق محسنين » مورد بررسي قرارگيرند.
از آن جا كه مطالعات معناشناسي از كارآمدترين روش‌هاي فهم معنا در قرآن به شمار مي‌آيد ـ زيرا بر اساس اين روش، كليات، جزئيات و روابط درون متني يك مفهوم به صورت نظام مند و سيستماتيك دانسته مي‌شود ـ در اين نوشتار، معنا‌شناسي ابزاري براي استخراج مفهوم قرآني حسنه قرار داده شده است.
1ـ 4 سابقه پژوهش
مفهوم حسنه در قرآن كريم موضوعي است كه علي‌رغم اهميت آن، نگارشي درخور در مورد آن صورت نگرفته است.
بيشتر موضوعات مرتبط با مفهوم حسنه، مباحث تفسيري است، حول محور آيات حسنه كه دركتب تفسيري متقدمين و متأخرين (شيعه و سني) و كتب وجوه و نظائر، ارائه شده است. در مورد ديگر مفاهيم اخلاقي قرآن، از قبيل عمل صا‌لح، توبه، صبر، خير و… كتب مستقل فراواني يافت مي‌شود ولي با توجه به كلي بودن مفهوم حسنه و بسط و ضيق داشتن حدود آن، كتاب مستقلي در رابطه با آن يافت نشد.
در بيشتركتب اخلاقي در خلال بحث فضايل و رذايل، بخشي از مطالب به حسنات و سيئات اختصاص يافته، كه همان مباحث تفسيري ذيل آيات مرتبط با آن است. از جمله كتبي كه به خوبي به موضوع حسنه پرداخته است:
ـ «ارزش‌ها و ضد ارزش‌ها (تقابل در قرآن)»، مژگان سرشار.
ـ «عمل در قرآن»، رضا وطن دوست.
ـ «خير و بركت از نگاه قرآن و حديث»، محمد محمدي ري شهري.
ـ «مكارم الأخلاق في القرآن الكريم»، يحيي معلمي.
ـ «فرهنگ جاودان ا‌لميزان»، علي تاجديني، كه برگرفته از تفسيرگران سنگ الميزان است.
و از آن جا كه در اين تحقيق مفهوم حسنه با روش معناشنا‌سي بررسي شده است، در كتاب «ساختمان معنايي مفاهيم اخلاقي ـ ديني در قرآن» اثر ايزتسو، در بخش خوب و بد، قسمتي از مطالب، به زيبايي به بررسي معناشناسانه حسنه و سيئه پرداخته است.
از جمله پايان نامه هايي كه در اين زمينه نگاشته شده است مي‌توان به موارد زير اشاره كرد:
ـ معناشناسي زيبايي در قرآن؛ مهدي مطيع
ـ معناشناسي عقل در قرآن؛ سعيدكرماني
ـ معناشناسي قلب در قرآن؛ ام سلمه نعيم اميني
ـ شبكه معنايي قول در قرآن كريم؛ اعظم ا‌لسادات حسيني
ـ معناشناسي عبد و بررسي تطبيقي آن با مفهوم انسان كامل؛ تكتم زنجاني فر
ـ حوزه هاي معنايي صراط در بيان قرآن كريم؛ مهدي شهيدي
بنابراين در مورد موضوع پيشنهادي اين پايان نامه، نگارش مستقلي انجام نگرفته است و سعي اين پژوهش در اين است كه مفهوم حسنه به طور گسترده و با روش معناشناختي تبيين شود .
1ـ 5 علت انتخاب موضوع
قرآن كريم كه رسالت هدايت كاروان بشري را بر عهده دارد، براي تثبيت مقام والاي آدمي و بروز شايستگي ها، همگان را به اعمال و رفتار پسنديده كه در تعالي و بالندگي انسان تأثير بسزا دارد، توصيه نموده است و از رفتارهاي نكوهيده كه سقوط آدمي را از اوج عزت به حضيض ذلت، سبب مي‌شود، نهي فرموده است : ﴿إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إيتاءِ ذِي الْقُرْبى‏ وَ يَنْهى‏ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ الْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ﴾10 و بدون شك تمام ا‌نسان‌ها در پي رسيدن به سعادت و خوشبختي هستند و در تمام مراحل زندگي سعي مي‌كنند كه هر لحظه به آن نزديكترگردند، البته براي رسيدن به سعادت و خوشبختي راهي جز كسب مكارم و فضائل و دوري از رذائل اخلاقي وجود ندارد زيرا كه انبياي عظام و اولياي كرام عليهم السلام همگي در اين مسير ره‌پيموده و طالبان حقيقت را نيز در اين طريق دعوت نموده اند. پيامبراكرم صلي الله عليه و آله و سلم درباره فلسفه بعثت خود مي‌فرمايند: «إني بعثت لاُتمم مكارم الأخلاق»‌. لذا اين امر اهميت بررسي مفاهيم اخلاقي ـ قرآني از جمله «مفهوم حسنه» را مي‌نماياند.
1ـ 6 اهداف پژوهش
از اهداف اين پژوهش اثبات اين مساله است كه مفهوم حسنه يكي از مفاهيم كانوني قرآني به شمار مي‌آيد و با مفاهيم ديگر روابط مختلف معنايي دارد كه با شناخت آن مي‌توان به فهم جديدي از قرآن رسيد و يكي ديگر از لايه‌هاي باطني آن را آشكارنمود.
1ـ 7 سوال اصلي پژوهش
1. حسنه در نظام معنايي قرآن چه مفهومي دارد؟
1ـ 7ـ1 سوالات فرعي پژوهش
2. مفهوم كانوني حسنه در قرآن چيست؟
3. با كدام روش معناشناسي مي‌توان به نظام معنايي حسنه رسيد؟
4. نسبت معناي حسنه در قرآن با معناي آن در لغت و فرهنگ چيست؟
1ـ8 فرضيه هاي پژوهش
1. قرآن در نظام معنايي خويش به مفهوم حسنه معنايي تازه مي‌بخشد.
2. با استفاده از روش‌هاي معناشناسي مكتب بن و روابط بينامتني مي‌توان به نظام معنايي حسنه در قرآن راه يافت.
3. شبكه معنايي حسنه در قرآن قابل ترسيم است.
1ـ 9روش تحقيق و مراحل آن
اين رساله به منظور دستيابي به شبكه معنايي واژه «حسنه» از روش توصیفی استفاده كرده است.
پايان نامه موجود با در نظر گرفتن واژه «حسنه» و برخي از مشتقات آن در قرآن كريم، سعي درتبيين اين مفهوم دارد. به همين جهت ابتدا معناي لغوي و اصطلاحي اين واژه را مورد بررسي قرار داده و سپس به استخراج ابعاد متفاوت آن با توجه به آيات كريمه قرآن پرداخته و در پي آن بوده است كه ويژگي‌ها، جزا، آثار، انفعالات، مصاديق، قانونمندي‌ها و مفاهيم جانشين و هم‌نشين «حسنه» را براساس آيات ارائه دهد.
اين پژوهش در تبيين آيات مورد نظر از ديدگاه‌هاي مفسرين بهره جسته و انديشه‌هاي معناشناسي را نيز مورد استفاده قرار داده است.
روش گردآوري اطلاعات در اين نگارش به صورت اسنادي كتابخانه‌اي است.
1ـ 10 كليد واژگان
1 ـ قرآن
2ـ حسنه
3ـ معناشناسي
4ـ جزا
5ـ نيكويي

فصل دوم:
روش شناسی

2ـ 1 مقدمه
زبان نظامی از نشانه های قراردادی است که تمام حوزه های ساختاری آن، از نظام واجی گرفته تا نظام واژگانی، نحوی و غیره، برای انتقال معنا پدید آمده‌اند و مهم ترین نقش زبان انتقال معناست.11
زبان شناسی دارای حوزه‌های وسیعی است که یکی از آن ها حوزه لفظ و دیگری حوزه محتوا و معنا است. هر قطعه‌ای از حوزه لفظ، با برش قرینه‌ای از حوزه معنا ارتباط می‌یابد12. در حوزه لفظ، زبان شناسی با صورت و شکل ساختاری کلمات و عناصر زبانی و در حوزه محتوا با معنای الفاظ بسیط و در حالت ترکیبی آن ها سر وکار دارد؛ این حوزه از زبان شناسی را «معناشناسی» خوانند که با عبارات «بررسی معنا»، «دانشی که به بررسی معنا می پردازد» و «شاخه ای از دانش زبان شناسی که به نظریه معنا می‌پردازد» توصیف شده است13.
از روش‌های نوین تحقیق و پژوهش در قرآن کریم، معناشناسی واژه‌های قرآنی است. در این نگرش، پس از انتخاب کلمات کلیدی، برای رسیدن به شبکه معنایی، میدان های معناشناسی هر واژه، به همراه ارتباط سیستمی میان آن ها بررسی شده تا برخی از لایه های معنایی آیات ظاهر گردد.
روش این پژوهش در تبیین مفهوم «حسنه»، شیوه معناشناسی است و از میان شاخه های مختلف این علم، معناشناسی زبان را دنبال می کند. از این رو، این گفتار از پایان نامه، به بیان مختصری از علم معناشناسی، شاخه‌های مختلف آن و روابطی از قبیل شمول معنایی، جانشینی، هم نشینی و سیاق می‌پردازد که راهکارهایی مؤثر در استخراج معنای متن هستند. هم چنین تعریف از معنای حوزه، میدان و شبکه معنایی ارائه می نماید که در یک دید کلی، معرف جایگاه یک واژه و ارتباط آن با سایر معانی و واژگان است.
2ـ 2 سیر تاریخی معناشناسی
نقطه آغازین کاربرد اصطلاح معناشناسی، به لحاط زمانی، فاصله‌ای بس طولانی با اولین رگه های مطالعاتی در این زمینه دارد.گرچه کاربرد این اصطلاح قدمتی صد و چند ساله دارد اما مطالعات معناشناسی تحت عناوین مختلفی چون «شناخت»، «معرفت»، «آگاهی»، «هستی شناسی»، «پدیدارشناسی» و… ریشه در قرون و اعصار کهن دوانده است.
از دیرباز فلاسفه، منطقیون و زبان شناسان به مطالعه معنا توجه داشته اند؛ ولی اولین رگه های جست و جوی معنا را در آرای سقراط (470ـ399 ق.م) می‌توان یافت. در گذر تاریخ، نظریات این فیلسوف بزرگ یونانی، پیش زمینه ای شد برای آن چه امروز تحت عنوان علم معناشناسی مطرح است.14 اما اولین کاربرد اصطلاح «semantic» به صد و چند سال پیش می رسد. مرور اجمالی بر تاریخچه معناشناسی نشان می‌دهد این اصطلاح از واژه های نو افزوده به زبان انگلیسی است و نخستین بار در سال 1894 در مقاله ای با عنوان «معانی منعکسه: نکته ای در معناشناسی» که به انجمن زبان شناسان امریکا ارائه شد، مطرح گردید.15
2ـ 3 چیستی «معنا»16 و «معناشناسی»17
«معناشناسی» اصطلاحی فنی است که به مطالعه «معنا» می‌پردازد. معنا پديده‌اي است كه علوم مختلف انساني را به خود مشغول داشته است. تاريخ، روان شناسي، قوم شناسي، جامعه شناسي و علوم ديگر هر يك به نحوي با مساله معنا و مطالعه آن در ارتباط هستند. به طور كلي، هر علمي كه انسان با آن سر و كار دارد، به نحوي با معناشناسي مرتبط است.18 در سال های اخیر زبان شناسان توجه خود را به مطالعه همزمانی زبان معطوف کرده‌اند. البته می‌توان در این مورد ایراد گرفت که مطالعه همزمانی به طور منطقي باید در دنباله مطالعه درزمانی قرار بگیرد زیرا نمی‌توان تغییرات یک زبان را قبل از تعیین شکل قدیمی تر آن، یعنی زمانی که تحولات در طول آن صورت گرفته است، توصیف کرد. بدین ترتیب در معناشناسی نیز تا زمانی که «معنا» دقیقا توصیف نشده است نمی‌توان به مطالعه تغییرات معنایی پرداخت.
معنا، جریانی جهت دار است و قائل شدن معنا برای چیزی، در نظر گرفتن جهتی برای آن است.19 آن چه در معناشناسی، معنا نامیده می شود، مصداقی است که در جهان خارج وجود دارد و یا مفهومی است که برحسب مصداق ها، به صورت نوعی تصور در ذهن سخن گویان زبان انباشته شده است‌.20 نظریه های معناشناسی، متن یا کلام را مجموعه ای معنادار می‌دانند که می‌توان به مطالعه و درک آن پرداخت. راه پیشنهادی معناشناسی برای دستیابی به چنین مجموعه های معناداری، در نظر گرفتن ابعاد یا سطوح گوناگون برای متن است.21 معناشناسی در تجزیه و تحلیل کلام، متن را مجموعه ای منسجم و معنادار می‌داند و به مطالعه و بررسی تمام وقایعی که در ژرف ساخت نشانه های فهم معنا و یا در بین آن ها وجود دارد می‌پردازد. بنابراین تحلیل معناشناختی بر این اصل استوار است که متن، محل شکل گیری فرآیند معنایی است. به زبان دیگر، معناشناسی مطالعه علمی معنا است و به توصیف پدیده های زبانی در چارچوب یک نظام بدون هر پیش انگاری می‌پردازد.22
بنابراین اگر نشانه شناسي،23 دانش درک معنا و کاربردشناسی،24 مطالعه معنا با توجه به گوینده و شنونده باشد، معناشناسی مطالعه انتقال معنا از طریق زبان و مستقل از گوینده و شنونده است‌.25
2ـ 3ـ 1 کارکرد و هدف معناشناسی
معناشناسی در خدمت تجزیه و تحلیل گفتمان و کلیدی برای گشایش درهای متن یا کلام است. این علم ابتدا به برش و تقطیع کلامی متن می‌پردازد و پس از بررسی معناشناختی این قطعات، اتصال آن ها به یکدیگر برای دستیابی به کل معنایی را آغاز می‌کند. ویژگی این روش برخورداری از دقت ویژه در تحلیل متن است؛ چرا که مطالعه خود را به پیکره کلامی محدودی معطوف می‌کند تا بتواند بررسی موشکافانه ای انجام دهد. هدف معناشناسی، روشمند کردن مطالعه و بررسی متن یا کلام است، یعنی این علم در پی معرفی راه هایی است که با آن بتوان هر نوع متن یا سخن، اعم از کلامی یا غیره کلامی را معرفی کرد.26 معناشناسی عهده دار مطالعه روابط میان نشانه ها از یک طرف و مظاهر ذهنی آن ها از طرف دیگر است27، و علاوه بر نشانه ها، به بررسی مجموعه های معنادار که در برگیرنده نشانه های گوناگون هستند می‌پردازد؛ در نتیجه متن و کلام به عنوان مجموعه های معنادار اهمیت می‌یابد. از دیدگاه معناشناسی، هر آن چه دریافتنی و درک شدنی باشد متن است. متن مجموعه داده ها و پدیده هایی است که قابلیت تجزیه و تحلیل شدن دارند، اما کلام، فعالیت یا عملیاتی است گفتمانی، که به تولید گفته منجر می‌شود28.
علی رغم توجه معناشناسی به بررسی رمزها و نظام آن ها، حتی خارج از چارچوب زبان، تأکید معناشناسی در میان نظام رمزها بر زبان است. به طور یقین، فعالیت کلامی دارای معنای کاملی است و تنها از واژگان شکل نیافته است؛ بلکه پدیده های کلامی جمله هایی هستند که نشانه های آن ها به مکث یا وقف یا امثال آن مشخص می شود. اگر این مسلم باشد، پس معناشناسی متکی بر واژه ها نیست، زیرا کلمات، تنها واحدهایی هستند که سخن گویان، کلامشان را از آن می‌سازند نمی‌توان هر یک از آن ها را پدیده کلامی مستقل و قائم به ذات محسوب نمود‌.29
اگر بتوان برای گفتمان، معنای ابتدایی و ثانوی قائل شد، معناشناسی در جست و جوی معنای ابتدایی و شناساندن آن است. از این دیدگاه، کلام مجموعه منسجمی است که معناشناس، کشف انسجام و بررسی آن را به عهده دارد. چنین کشفی ممکن نیست مگر آن که وی، توجه خود را بر مطالعه فرآیندی متمرکز کند که در آن، حیات یا موجودیت کلام رقم می‌خورد؛ این فرآیند همان عمل گفتمان است. اعتقاد به عامل گفتمان به عنوان مرجع معنایی، یعنی اعتقاد به وجودی زنده و حساس که در فرآیند گفتمان، تحت تأثیر زیبایی، هیجان، دانسته ها و حضور دیگران، به فعالیت گفتمانی می‌پردازد، در معنا شناسی دیده می‌شود .30
بنابراین معناشناسی، کار کشف ساز و کار های معنا را با مطالعه ای علمی به عهده دارد؛ معنایی که در پس لایه های متن ذخیره شده و هر چه متن پیچیده تر، ادبی تر، چندلایه ای تر و در صدد انتقال معانی بیشتر با حجم زبانی کم تر باشد، کار معناشناسی به همان میزان سخت تر و پرهیجان تر می شود و نیاز به قواعد منظم و قانون های منسجم بیشتر رخ می‌نماید .31
قرآن کریم در عین برخورداری از پیوستگی معنایی (احکام) ظاهری مشروح و به نظر غیر پیوسته (تفصیل) دارد؛ بدان معنا که جنبه های مختلف یک مسأله در جایگاه های متفاوت بیان می‌دارد. بنابراین برای دستیابی به مفهوم دقیق یک موضوع از دیدگاه قرآن کریم، نیازمندی نگاهی جامع به این کتاب شریف است تا جایی از مسأله مغفول نماند.32 معناشناسی به عنوان ابزاری برای مطالعه علمی معنا، به توصیف پدیده های زبانی در چاچوب یک نظام می‌پردازد 33 و به تمامی عوامل مؤثر در استنباط معنای صحیح توجه می‌نماید.34
2ـ 3ـ 2 شاخه های معناشناسی
معناشناسی با علوم مختلفی از جمله ریاضی، زبان شناسی، فلسفه و منطق ارتباط دارد. از این رو هر علم، از دیدگاهی به معناشناسی می‌نگرد و به همین سبب روش های مختلفی در مطالعه معنا ایجاد شده است که این بخش متکلف بیان آن است:
2ـ 3ـ 2ـ 1 معناشناسی فلسفی:35
شاخه‌ای از مطالعات فلسفی است که نسبت به معناشناسی منطقی و زبانی از قدمتی بسیار طولانی برخوردار است و حتی به قرن 4 ق.م و آراء و افکار فلسفی سقراط و افلاطون درباره معنا در رساله های سوفیست، کراتیلوس و لاخس باز می گردد. سیر تاریخی مطالعات زبان شناسی نشان می‌دهد که بررسی های فلسفی در این زمینه، در راستای شناخت جهان و کشف ارتباط موجود میان زبان و جهان است و به ماهیت دلالت و چگونگی درک معنا باز می‌گردد .36
2ـ 3ـ 2ـ 2 معناشناسی منطقی:37
بخشی از معناشناسی صوری است که از معناشناسی زبان های صوری برای مطالعه معنا در زبان های طبیعی بهره می‌گیرد و منطق ریاضی بخشی از این نوع معناشناسی است. معناشناسان منطقی، زبان را ابزاری برای ارجاع به حهان خارج درنظر می‌گیرند. در این نوع معناشناسی سعی بر آن است تا با توجه به موقعیت جهان خارج، صدق یا کذب، یا به عبارت دقیق تر، ارزش صدق هر جمله زبان تعیین شود. پیشگامان این روش مطالعه معنا را می‌توان ب.‌بولزانو، گ.‌فرگه و ب.راسل دانست. نظریه هایی که در معناشناسی منطقی معرفی شده اند، دو گروه نظریه های خرد و کلان قابل طبقه بندی است‌.38
2ـ 3ـ 2ـ 3 معناشناسی زبانی:39
معناشناسی زبانی بخشی از دانش زبان شناسی است که در آن توجه، معطوف به خود زبان است. معناشناسی زبانی با مطالعه معنا، به دنبال کشف چگونگی عملکرد ذهن انسان در درک معنا، از طریق خود زبان است و در اصل بازنمودهای ذهن آدمی را باز می‌کاود. این شیوه مطالعه معنا را رهیافتی بازنمودی می‌نامند.40 معناشناسی زبانی برحسب روش مطالعه معنا در قالب نظری یا کاربردی اش، در دو گونه معناشناسی نظری و کاربردی قابل طبقه بندی است. معناشناسی زبانی معادل واژه فرانسوی(semsntic) است.41 در نهایت معناشناسی زبانی بخشی از دانش زبان شناسی است که معنای واژه ها، جملات و متون را مورد بررسی و تحلیل قرار می‌دهد‌.42
این پژوهش به دنبال آن است تا به تبیین مفهوم واژه «حسنه» در قرآن کریم، با نگاهی معناشناختی بپردازد و از میان شاخه های مختلف این علم، معناشناسی زبانی را برگزیده است؛ چرا که به دنبال درک معنا و تحلیل واژه «حسنه» است. از همین رو اهتمام خود را



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

دیدگاهتان را بنویسید