دانشگاه آزاد اسلامي واحد تهران مرکزي
دانشكده مديريت -گروه مديريت دولتي
پايان نامه براي دريافت درجه كارشناسي ارشد) M.A)
گرايش: مالي

عنوان:
امکان سنجي اجراي بودجهريزي عملياتي
در دانشگاه آزاد اسلامي واحد شهرري
استاد راهنما:
دكتر امير بابک مرجاني
استاد مشاور:
دكتر جعفر حاجي بزرگي
پژوهشگر:
نورالهدي جمالي
تابستان 1391
تقديم به :
– محضر مبارک آقا ولي عصر(عج)؛
– تمام کساني که بر ما حق معلمي دارند و ما را با تعاليم اسلام آشنا نمودند و براي آگاهي و شناخت ما از جان مايه گذاشتند.
– پدر فداکار و مادر مهربانم، به پاس تمام فداکاريهاي بيدريغشان؛
– همسر مهربان و فرزند عزيزم که تمامي مسائل و مشکلات تحصيلم را با شکيبايي پذيرا بودند.
بسمه تعالي
” من لم يشکر المخلوق لم يشکر الخالق ”
تشکر و قدرداني
خداوند متعال را شاکر و سپاسگزارم که توفيق شاگردي در محضر قرآن کريم را بر اين حقير ارزاني داشت، بر خود وظيفه مي دانم به رسم ادب شاگردي، از کليه عزيزاني که در تدوين اين پايان نامه به طرق مستقيم و غير مستقيم بنده را مورد لطف و عنايت خويش قرار داده اند، تشکر و قدرداني نمايم.
از استاد گران قدر و صاحب نظر، جناب آقاي دکتر امير بابک مرجاني که با راهنمايي ارزنده خود بر غناي کمي و کيفي مباحث اين تحقيق افزودهاند؛ از استاد عزيز و گرامي، جناب آقاي دکتر جعفر حاجي بزرگي که در زمينه روششناسي و تدوين اين تحقيق، بنده را ياري نمودند. از استاد متعهد، سرکار خانم دکتر نرجس شکري مدير محترم گروه مديريت، به لحاظ زحمات و راهنماييهاي دلسوزانه در دوران تحصيل.
تشکر و سپاس فراوان از حمايت خالصانه جناب آقاي مهندس حيدر احمدي مدير محترم طرح و برنامه و بودجه دانشگاه آزاد اسلامي واحد شهر ري.

بسمه تعالي
تعهدنامه اصالت پاياننامه کارشناسي ارشد
اينجانب نورالهدي جمالي دانشجوي کارشناسي ارشد رشته مديريت دولتي با شماره دانشجويي 86081070600 اعلام مينمايم که کليه مطالب مندرج در اين پايان نامه با عنوان ” امکان سنجي اجراي بودجهريزي عملياتي در دانشگاه آزاد اسلامي واحد شهرري” حاصل کار پژوهشي خود بوده و چنانچه دستاوردهاي پزوهشي ديگران را مورد استفاده قرارداده باشم، طبق ضوابط و رويههاي جاري، آنرا ارجاع داده و در فهرست منابع و مآخذ ذکر نمودهام.
علاوه بر آن تأکيد مي نمايد که اين پايان نامه قبلاً براي احراز مدرک هم سطح، پايينتر يا بالاتر ارائه نشده و چنانچه در هر زمان خلاف آن ثابت شود، بدينوسيله متعهد ميشوم، در صورت ابطال مدرک تحصيليام توسط دانشگاه، بدون کوچکترين اعتراض، آن را بپذيرم.
تاريخ و امضاء

بسمه تعالي
در تاريخ 26/6/91
دانشجوي کارشناسي ارشد آقاي نورالهدي جمالي از پايان نامه خود دفاع نموده و با نمره بحروف و با درجه مورد تصويب قرار گرفت.
امضاء استاد راهنما

نظر استاد راهنما براي چاپ در پژوهش نامه دانشگاه مناسب است تاريخ و امضاء :
مناسب نيست صفحه
Abstract
The aim of this research is evaluating the feasibility of applying operating budget to azad University of Shahr-rey branch in 1391. To achieve this goal, three phase categorization is considered in Shahr-rey branch according to Sheh’s model based on capabilities (Operational evaluation, man power and technical abilities),authorities (Organized, legal and processing authority) and acceptance level (political, manageable and motivational acceptance).The study is descriptive-surveying due to its method and functional purpose.
The statistical sample including assistants of universities, chiefs of faculties, managers and experts of accountancy, were 87 persons who were tested through filling questionnaires. For stable validation of the research, Kronbakh’s alfa coefficient is used; which is 0.85 for operating budget capabilities,0.77 for authorities and 0.81 for the acceptance level.
The results of T-test indicated that each three factors of capabilities, authorities and acceptance are in significance level of P<.001 for applying operating budget on azad University of Shahr-rey branch. Moreover, according to Fridman’s findings, manageable acceptance level, manpower capabilities and technical capability are among the most significant parameters in applying operating budget to this branch.
Keywords: operating budget, Sheh’s model, azad Universtiy of Shahr-rey branch
فهرست مطالب
عنوانصفحهفصل اول : کليات تحقيق1-1) بيان مسئله تحقيق21-2) اهميت موضوع تحقيق41-3) اهداف تحقيق 41-4) سئوالات و فرضيه هاي تحقيق41-5) چارچوب نظري تحقيق
1-6) مدل تحقيق
1-7)تعريف عملياتي متغيرها و واژه هاي کليدي
1-8) روش تحقيق
1-9) قلمرو تحقيق
1-10) جامعه آماري مورد مطالعه و حجم نمونه5
6
13
18
18
19فصل دوم : مباني نظري و پيشينه تحقيق
بخش اول: مباني نظري تحقيق
212-1) تاريخچه بودجه
2-1-1) تعاريف بودجه
2-1-2) تعاريف بودجه از ديدگاه قانوني
2-1-3) مراحل بودجه ريزي در ايران
2-1-3-1) مرحله تهيه ، تنظيم و پيشنهاد بودجه
2-1-3-2) مرحله تصويب بودجه
2-1-3-3) مرحله اجراي بودجه
2-1-3-4) مرحله نظارت بر بودجه
2-1-4) بودجه ريزي برنامه اي
2-1-5) نظام بودجه ريزي مديريت بر مبناي هدف
2-1-5-1) نظام بودجه ريزي مديريت بر مبناي هدف در امريکا
2-1-6)نظام بودجه ريزي بر مبناي صفر
2-1-7) مزاياي بودجه ريزي بر مبناي صفر در مقايسه با بودجه ريزي سنتي
2-1-8) نظام بودجه ريزي بر مبناي صفر در امريکا
2-1-9) نظام بودجه ريزي افزايشي 22
24
24
26
26
28
28
28
28
30
31
33
34
35
37
37
فهرست مطالب
عنوانصفحه2-1-10) مزايا و معايب بودجه ريزي افزايشي382-2) بودجه ريزي عملياتي392-2-1) تعريف بودجه ريزي عملياتي392-2-2)تعريف بوجه عملياتي از ديدگاه کميسيون هوور402-2-3) انواع بودجه ريزي عملياتي402-2-4) مباني قانوني بودجه ريزي عملياتي 412-2-5) اجراي بودجه عملياتي452-2-5-1) حسابداري قيمت تمام شده462-2-5-2) روش اندازه گيري کار
2-2-6) تحقق بودجه ريزي عملياتي47
482-2-7) اهداف بودجه ريزي عملياتي492-2-8) ويژگيهاي بودجه ريزي عملياتي502-2-9) اصول و مفاهيم هزينه يابي محصول512-2-10) فوايد بودجه ريزي عملياتي 542-2-11) الزامات بودجه ريزي عملياتي552-2-11-1) جلب موافقت و تعهد نقش آفرينان اصلي552-2-11-2) تنظيم برنامه زماني براي اجرا552-2-11-3) تامين آموزشهاي لازم 562-2-11-4) بررسي و توسعه برنامه هاي راهبردي572-2-11-5) ايجاد سيستم اطلاعات و حسابداري قيمت تمام شده582-2-11-6) ارزيابي عملکرد و گزارش نتايج592-2-11-7) فراهم کردن زمينه هاي مديريتي 602-2-11-8) اقدامات نهايي
2-2-12) موانع بودجه ريزي عملياتي
2-2-13) بودجه ريزي عملياتي در موسسه هاي آموزش عالي
2-2-14) محاسبه هزينه تمام شده فعاليتهاي موسسه هاي آموزش عالي
2-2-15) مشکلات بودجه ريزي عملياتي در موسسه هاي آموزش عالي60
62
63
64
67فهرست مطالب
عنوانصفحهبخش دوم : پيشينه تحقيق702-3-1) پژوهش اول702-3-2) پژوهش دوم712-3-3) پژوهش سوم722-3-4) پژوهش چهارم73فصل سوم : روش شناسي تحقيق3-1) نوع مطالعه763-2 )روش تحقيق 763-3) جامعه مورد مطالعه و حجم نمونه763-4) فرضيات تحقيق 773-5) ابزار گردآوري اطلاعات773-5-1) مطالعه اسناد وكتابخانه اي 773-5-2) پرسشنامه783-6)سنجش روايي و پايايي ابزار پژوهش793-7) روشهاي تجزيه و تحليل داده ها803-7-1) آمارتوصيفي803-7-2) آمار استنباطي 80فصل چهارم: تجزيه و تحليل اطلاعات4-1) مقدمه824 -2) توصيف جمعيت شناختي پاسخگويان824-2-1) توزيع فراواني و درصد شرکت کنندگان در پژوهش 824-2-2) سن پاسخگويان شرکت کنندگان در پژوهش834-2-3) جنسيت شرکت کنندگان در پژوهش834-2-4) ميزان تحصيلات پاسخگويان84 4-2-5) سابقه کار کارکنان شرکت کنندگان در پژوهش844 -3) بررسي متغيرهاي مرتبط با بودجه ريزي عملياتي844-3-1)بررسي توزيع فراواني پاسخهاي مرتبط با توانايي بودجه ريزي عملياتي 844-3-2)بررسي توزيع فراواني پاسخهاي مرتبط با اختيارات بودجه ريزي عملياتي85فهرست مطالبعنوانصفحه4-3-3)بررسي توزيع فراواني پاسخهاي مرتبط با پذيرش بودجه ريزي عملياتي874-3-4)بررسي آماري متغيرهاي مرتبط با بودجه ريزي عملياتي884-4) آزمون فرضيات تحقيق904-4-1)آزمون tتک نمونه اي 904-4-2)آزمون فريدمن 93فصل پنجم: نتيجه گيري،بحث و پيشنهادها5-1)مقدمه985-2)خلاصه985-3)يافته هاي حاصل از آمار توصيفي1005-4)بررسي آماري متغيرهاي مرتبط با بودجه ريزي عملياتي1015-5)يافته هاي حاصل از آمار استنباطي1025-6)بحث در مورد نتايج تحقيق1045-7)پيشنهادها106فهرست منابع110
فهرست جداولصفحهجدول (3-1): مشخصات پرسشنامه بر حسب شماره سوالات مربوط به متغيرهاي تحقيق78جدول(3-2): ضرايب پايايي پرسشنامه(آلفاي كرونباخ)، براي متغيرهاي پژوهش79جدول (4-1): توزيع فراواني و درصد شرکت کنندگان در پژوهش82جدول(4-2) توزيع فراواني گروههاي سني پاسخگويان83جدول(4-3) توزيع فراواني جنسيت پاسخگويان83جدول(4-4) ميزان تحصيلات پاسخگويان84جدول(4-5) توزيع فراواني سابقه کار پاسخگويان84جدول(4-6 ) توزيع فراواني پاسخ هاي مرتبط با توانايي بودجه ريزي عملياتي85جدول(4-7 ) توزيع فراواني پاسخ هاي مرتبط با اختيارات بودجه ريزي عملياتي86جدول(4-8 ) توزيع فراواني پاسخ هاي مرتبط با پذيرش بودجه ريزي عملياتي87جدول (4-9): تعداد،ميانگين،ميانه،مد، انحراف معيار، کجي، کشيدگي، بيشترين و کمترين نمره بودجه ريزي عملياتي 88
جدول (4-10): نتايج آزمون t تك نمونه اي براي تأثيرگذاري عوامل بر بودجهريزي عملياتي90جدول (4-11) نتايج حاصل از آزمون مقايسه ميانگين t براي بررسي اختلاف بين نظرات مديران و کارشناسان مرد و زن در ارتباط با اجراي بودجه ريزي عملياتي92جدول(4-12) نتيجه حاصل از آزمون فريدمن، براي الويت بندي پاسخ هاي مرتبط با توانايي بودجه ريزي عملياتي93جدول(4-13) نتيجه حاصل از آزمون فريدمن، براي اولويت بندي پاسخ هاي مرتبط با توانايي بودجه ريزي عملياتي94جدول(4-14) نتيجه حاصل از آزمون فريدمن، براي الويت بندي پاسخ هاي مرتبط با اختيارات بودجه ريزي عملياتي95جدول(4-15) نتيجه حاصل از آزمون فريدمن، براي الويتبندي پاسخهاي مرتبط با ميزان پذيرش
بودجهريزي عملياتي96
فهرست نمودارهاصفحهنمودار (4-1): توزيع فراواني شرکت کنندگان در پژوهش82
چکيده:
اين تحقيق با هدف امکان سنجي اجراي بودجهريزي عملياتي در دانشگاه آزاد اسلامي واحد شهرري و در سال 1391 به عمل آمده است. به اين منظور بر اساس مدل شه((sheh ، طبقه بندي سه گانهاي از ميزان توانايي (توانايي ارزيابي عملکرد، توانايي نيروي انساني و توانايي فني)، ميزان اختيارات (اختيار سازماني، اختيار قانوني و اختيار رويهاي) و ميزان پذيرش (پذيرش سياسي، پذيرش مديريتي و پذيرش انگيزشي) در دانشگاه آزاد اسلامي واحد شهرري مورد بررسي قرار گرفت. تحقيق از لحاظ هدف کاربردي و از لحاظ روش، از نوع توصيفي- پيماشي بوده است. جامعه آماري شامل کليه معاونين دانشگاه، روساي دانشکدهها و مديران و کارشناسان حسابداري و بودجه دانشگاه آزاد اسلامي واحد شهرري به تعداد 78 نفر بودند که با پرسشنامه محقق ساخته مورد مطالعه قرار گرفتند. براي سنجش پايايي ابزار تحقيق از ضريب آلفاي كرونباخ استفاده شد که مقدار آلفاي كرونباخ بدست آمده براي ميزان توانايي بودجه ريزي عملياتي 0/85، ميزان اختيارات 0/77 و ميزان پذيرش بودجه ريزي عملياتي در دانشگاه آزاد اسلامي واحد شهرري0/81محاسبه گرديد. نتايج حاصل آزمون t تک گروه نشان داد، هر سه عامل توانايي، اختيار و پذيرش (در سطح معناداري 0.01>p) براي استقرار بودجهريزي عملياتي در دانشگاه آزاد اسلامي واحد شهرري وجود دارد. همچنين بر اساس يافته هاي آزمون فريدمن، از ميان عوامل مورد مطالعه؛ پذيرش مديريتي، توانايي نيروي انساني و توانايي فني از مهم ترين عوامل استقرار بودجه ريزي عملياتي در اين واحد، مي باشند.

واژگان کليدي: بودجه ريزي عملياتي، مدل شه، دانشگاه آزاد اسلامي واحد شهرري.
1-1) بيان مساله تحقيق:
طي سالهاي اخير فشارهاي فزايند هاي در زمينه نظارت مالي بر سازما ن ها، تقريبا در تمامي كشورهاي جهان به چشم مي خورد. اين فشارها ناشي از محدوديت منابع ، افزايش حساسيت هاي جامعه و گرايش سياستمداران در جلب رضايت مردم به منظور ارائه عملكرد مثبت در جهت كسب مقبوليت، مشروعيت و پاسخگويي در راستاي بهبود مديريت بر منابع مالي بوده است . بسياري از كشورهاي توسعه يا‌فته و در حال توسعه دنيا در تلاشند نظام بودجه ريزي خود را در يك فرآيند بهبود يا تغيير به يك نظام عملكرد محور يا عملياتي كه در آن ارتباط بين اعتبارات بودجه اي و عملكرد دستگاههاي اجرايي شفاف و قابل درك است، نزديكتر سازند و از اين طريق پشتوانه اطلاعاتي معتبر و قابل اطميناني براي تصميمات بودجه اي فراهم آورند)حسن آبادي و نجارصراف، 1387).
در واقع بودجه ريزي عملياتي، ابزار مديريتي سودمندي به شمار ميآيد که براي توليد و تبادل اطلاعات حال و آتي بر اساس شاخص ها و استانداردهاي عملكردي به منظور تنظيم بودجه براي برآورد و سنجش عملکرد سازمانها ضروري ميباشد.
دانشگاه ها و موسسات آموزش عالي نيز که مسئول كشف و نشر دانش و فراهم سازي آموزش و يادگيري عالي براي تربيت نيروي انساني متخصص و كمك به توسعه جوامع هستند، به عنوان يك نظام (سيستم) از چندين زير نظام تشكيل شده اند که اساسي ترين نظام مديريتي آن نظام مالي است (ساكتي و سعيدي، 1386). استقرار نظام بودجه ريزي عملياتي در نظام مالي دانشگاه ها عوامل اثر بخشي و صرفه جويي را به ابعاد سنتي بودجه ريزي اضافه مي كند.
اهميت موضوع فوق موجبات توجه و اصلاحات اخير در نظام بودجه اي دانشگاه هاي کشور و حرکت به سوي بودجه عملياتي را نشان مي دهد. به طوري که در قانون برنامه چهارم توسعه، دانشگاه ها نه تنها بايد نظام بودجه ريزي خود را از بودجه ريزي برنامه اي به بودجه ريزي عملياتي تغيير دهند بلکه (در اجراي بند الف ماده 49 اين قانون)، موسسههاي آموزش عالي ملزم به تهيه بودجه عملياتي به منظور دستيابي به بهاي تمام شده فعاليت هاي آموزشي و پژوهشي و تعيين هزينه سرانه دانشجو در رشته هاي مختلف به منظور تامين منابع مالي هستند.
از سوي ديگر به استناد اين ماده، قانون برنامه چهارم توسعه کشور که اعتبارات هزينه اي دانشگاهها و موسسه هاي آموزش عالي دولتي براساس قيمت تمام شده به آنها اختصاص خواهد يافت و با توجه به توسعه همه جانبه موسسه هاي آموزش عالي در کشور، نياز به بهبود شيوه هاي کنترل و مديريت منابع مالي در آن احساس بيشتري مي شود. اين امر مي تواند موجب تمرکز بيشتر دانشگاه ها به مقوله کارآيي و اثربخشي منابع مالي شود. تنها راه تحقق اين اهداف استقرار نظام بودجه ريزي عملياتي در موسسه هاي آموزش عالي عنوان شده است. ويژگي و وجه تمايز اين نظام از نظام بودجه ريزي موجود، تاکيد روي اهداف، نتايج و محصول هر يک از اقلام هزينه اي و افزايش قدرت پاسخگويي دانشگاهها است.
دانشگاه آزاد اسلامي نيز به عنوان يکي از موسسههاي آموزش عالي از اين امر مستثني نمي باشد و تغيير در نظام بودجه ريزي اين دانشگاه به مثابه ساير دانشگاه هاي کشور امري ضروري به نظر مي آيد .
بر اساس اين تحقيق در پي مشخص نمودن عوامل متعددي نظير ميزان شناخت و دانش مديران و کارشناسان نسبت به اين نظام و ساير عوامل انساني و رفتاري مرتبط با استقرار بودجه عملياتي و همچنين مشکلات و موانع و ظرفيت هاي موجود براي استقرار بودجه ريزي عملياتي مي باشد.
با توجه به مطالعات نظري و شرايط موجود در موسسه هاي آموزش عالي کشور مي توان امکان استواري بودجه ريزي عملياتي را در قالب سه عامل پذيرش، توانايي و اختيار تقسيم بندي نمود. عامل پذيرش شامل پذيرش سياسي، پذيرش مديريتي و پذيرش انگيزشي مي باشد. عامل توانايي نيز از سه گروه توانايي فني،توانايي ارزيابي عملکرد و توانايي انساني تشکيل مي گردد. همچنين عامل اختيار نيز شامل اختيار قانوني، اختيار رويه اي واختيار سازماني مي باشد. لذا در اين تحقيق دانشگاه آزاد اسلامي واحد شهرري از بين واحدهاي دانشگاه آزاد اسلامي انتخاب گرديد تا امکان استقرار بودجه ريزي عملياتي در اين دانشگاه مورد مطالعه قرار گيرد.
1-2) اهميت موضوع تحقيق :
در بحث بودجه‌ريزي عملياتي سه هدف عمده مديريت منابع و وجوه در نظر گرفته مي‌شود كه شامل برقراري انضباط مالي ، تخصيص منابع به اوليت‌ها و مديريت اجرايي خوب مي‌باشد.
با بكارگيري بودجه‌ريزي عملياتي انتظار مي‌رود اهداف در نظر گرفته شده فوق در دانشگاه آزاد اسلامي واحد شهرري محقق شده و بتوان با اجراي اين روش بودجه‌ريزي ميزان دستيابي به اهداف و همچنين انحراف از اجراي آن را مشخص نمود .
مهمترين هدف بودجه ريزي عملياتي اصلاح مديريت بخش عمومي و افزايش اثربخشي مخارج اين بخش است به طوريكه با اين كار ارزيابي پاسخگويي مسئولين دستگاههاي اجرايي بر اساس معيار دستاوردهاي فعاليتهاي آنان صورت خواهد گرفت.بيش از 60%حجم بودجه ساليانه كشور به شركتها و موسسات دولتي اختصاص دارد كه موجب ريخت و پاشهاي فراوان سالانه آنها شده است كه با تنظيم بودجه عملياتي و شفاف انتظار مي رود اين هزينه ها به حداقل ممكن كاهش يابد.(كردبچه،1385،11)
1-3) بيان اهداف تحقيق :
1- بررسي امکان اجراي بودجه‌ريزي عملياتي در دانشگاه آزاد اسلامي واحد شهرري.
2- ارائه راهکارهايي به منظور امکان پذيرنمودن اجراي بودجه‌ريزي عملياتي در دانشگاه آزاد اسلامي واحد شهرري.

1-4) فرضيات يا سئوالات تحقيق :
(1): پذيرش بر استقرار بودجه ريزي عملياتي در دانشگاه آزاد اسلامي واحد شهرري تاثير دارد.
(2): توانايي بر استقرار بودجه ريزي عملياتي در دانشگاه آزاد اسلامي واحد شهرري تاثير دارد.
(3): اختيار بر استقرار بودجه ريزي عملياتي در دانشگاه آزاد اسلامي واحد شهرري تاثير دارد.
(4): بين نظرات مديران و کارشناسان مرد و زن در ارتباط با اجراي بودجه ريزي عملياتي در دانشگاه آزاد اسلامي واحد شهرري اختلاف معني دار وجود دارد.
1-5) چارچوب نظري :
چارچوب نظري الگويي است كه پژوهشگر بر اساس آن درباره روابط بين عواملي كه در ايجاد مسئله، مهم تشخيص داده اند نظره پردازي مي كند.
پژوهشگر به دنبال اين است كه بر اساس مدل ارائه شده بررسي نمايد كه آيا عوامل ذكر شده در دانشگاه آزاد واحد شهر ري توانايي پاسخگويي به نيازهاي واحد مورد تحقيق را دارا مي باشد يا خير.
بودجه عملياتي يک برنامه سالانه به همراه بودجه سالانه است که رابطه ميان ميزان وجوه تخصيص يافته به هر برنامه با نتايج بدست آمده از اجراي آن برنامه را نشان مي دهد. اين نوع بودجه ريزي توانايي تصميم گيرندگان در ارزيابي درخواستهاي بودجه اي دستگاههاي اجرايي را با آگاه ساختن تصميم گيرندگان به اطلاعات بهتر درباره نتايج هر برنامه يا برنامه هايي که براي رسيدن به اهداف مشترکي بکار مي روند، افزايش مي دهد. اين نوع بودجه تمامي فعاليتهاي مستقيم و غيرمستقيم مورد نياز در برنامه و همچنين تخمين دقيقي از هزينه فعاليتها را در بر مي گيرد.
بودجه ريزي عملياتي روشي براي تخصيص منابع به منظور دستيابي به اهداف ، برنامه ها و نتايج ارزيابي شده است.در اين روش منابع بودجه به اهداف مورد نظردر قالب برنامه به نحوي کاراو اثربخش تخصيص مي يابد. مي توان چنين بيان نمودکه بودجه ريزي عملياتي علاوه بر اثربخشي به دنبال تعيين نرم ها، استانداردها، معيارها و درنهايت قيمت تمام شده خدمات ارائه شده توسط دستگاههاي دولتي مي باشد. به عبارتي بودجه ريزي عملياتي به دنبال رسيدن به اهداف تعيين شده با کمترين هزينه مي باشد.(کارآيي توام با اثربخشي )
از طرفي تعيين برنامه ها در راستاي تحقق اهداف هر دستگاه و مشخص نمودن فعاليتهاي متناسب در راستاي تحقق اهداف هر برنامه دستگاه، مقوله برنامه ريزي است.اما اينکه هر کدام از اقدامات ، فعاليتها و در نهايت برنامه ريزي تعيين شده ، مستلزم صرف چه ميزان هزينه است ، موضوعي است که در مباحث بودجه ريزي به آن پرداخته مي شود.
برنامه ريزي و تعيين برنامه ، فعاليتهاو اقدامات بدون مطالعات امکان سنجي و اولويت دهي ميسر نبوده و انجام امور مذکور در برنامه ريزي ، مستلزم برآورد هزينه هاي انجام کار و قيمت تمام شده مي باشد.
لذا برنامه ريزي بدون توجه به هزينه و بودجه لازم براي انجام کار امکان پذير نمي باشد و يا ناقص خواهدبود.
1-6) مدل تحقيق :
بر اساس نتايج يک نظر سنجي کارشناسان بودجه اي سازمان بودجه در امريکا معتقدبودند که بودجه ريزي عملياتي بر تخصيص ها تاثير محدودي دارد. تقريبا نيمي از کارشناسان بودجه که در اين نظر سنجي شرکت کرده اند معتقد بودند که اين شيوه در نيل به اهداف تخصيص منابع چندان تاثيري ندارد و بيش از يک پنجم کارمندان سازمان نيز تقريبا نظر مشابهي داشتند.برخي ديگر اين تفاوت در ميزان موفقيت را به ويژگي هاي سازمان ها نسبت مي دادند. آندروز (2004) اين عوامل را بخشي از مدل اجرايي مي دانست و فرض مي کرد که امکان اجرا بودجه ريزي عملياتي در ايالت هايي وجود دارد که در آن ها توانايي حرفه اي و کارشناسي براي چنين تغييراتي بيشتر وجود دارد و مقامات براي اعمال چنين تغييراتي اختيارات بيشتري دارند و ميزان پذيرش تغيير نيز بيشتر است.در اين مقطع اکثر ايالت ها به دليل الزامات اجرايي يا قانوني از نوعي بودجه ريزي عملياتي استفاده مي کنند يا استفاده کرده اند (ملکرز و ويلافبي 1998 ويلافبي 2004) با وجود اين درباره تاثير نهادي بودجه ريزي عملياتي بر هزينه هاي دولت همچنان ترديد هايي وجود دارد . وايت (1994) به اين نکته اشاره مي کند دليل ناکامي اصلاحات بودجه ريزي گستردگي محدوده اطلاعات (وهزينه هايي) است که براي اتخاذ اين گونه تصميمات ضروري است . در نتيجه بودجه ريزي افزايشي رويکرد بهتري است .لو (1998)تاجايي پيش ميرود که سودمندي برخي شاخص هاي عملکرد در فرايند بودجه ريزي عملياتي را به دليل اتکا به داده هاي کوتاه مدت مورد ترديد قرار مي دهد . حتي طرفداران استفاده از بودجه ريزي عملياتي نيز به برخي از نقايص بالقوه آن اشاره مي کنند. اسميت (1999) اين نکته را ياد آوري مي کند که بودجه ريزي عملياتي در مقايسه با ساير شيوه ها بيستر در معرض تخلف و سو استفاده قرار دارد ولي به دليل قدرت ذاتي چنين سيستم هايي و براي جبران اين نقاط ضعف راه هايي را نيز پيشنهاد مي کند.
البته عمده پژوهش ها که در مورد موفقيت بودجه ريزي عملياتي است روي نظر سنجي از مقامات بودجه ايالتي و استنباط آن ها از اجزا بودجه ريزي عملياتي استوار است ولي بررسي هاي تجربي بيانگر ديدگاه هاي مختلف درباره موفقيت بودجه ريزي عملياتي و به ويژه تاثير آن بر تخصيص بهينه منابع است به طور کلي پژوهش هاي قبلي به بررسي ارتباط بين اطلاعات عملکرد و تخصيص واقعي منابع نپرداخته اند ومقامات بودجه اي در زمينه تاثير بودجه ريزي عملياتي نظرات مختلفي دارند. اين پژوهش ها نتوانسته است تاثير بودجه ريزي عملياتي روي هزينه هاي واقعي را نشان دهد. در عوض براي تعيين اثرات بودجه ريزي عملياتي روي هزينه هاي ايالتي بر استنباط مقامات بودجه اي و کارشناسان سازمان ها تاکيد شده است.
در يکي از معدود مطالعات تجربي که در مورد تاثير بودجه ريزي عملياتي توسط کلاس و دافرتي (2004)انجام گرفته به جاي اطلاعات استنباطي از داده هاي تجربي استفاده است اين پژوهش با استفاده از سري زماني هزينه هاي ثابت سرانه ايالت ها وضعيت قبل و بعد از اجرا بودجه ريزي عملياتي را تحليل کرده و چنين نتيجه گيري مي کند که اجرا بودجه ريزي عملياتي چه بر اساس الزام قانوني و چه براساس الزامات اجرايي به طور آَشکاري با مخارج سرانه ثابت ارتباط مثبت دارد.
نکته اي که درخصوص پژوهش هاي مرتبط با بودجه ريي عملياتي وجود دارد اين است که بيشتر آن ها بر نظر سنجي مبتني هستند. در واقع نتايج آنها به درک و استنباط مقامات سازمان ها دستگاه هاي اجرايي و مقامات بودجه اي بستگي دارد که لزوما بازتاب تاثيرات واقعي نيست.
بر اساس مطالعات صورت گرفته در خصوص مدلهاي بودجه ريزي عملياتي از جمله مدل شه ،در بودجه ريزي عملياتي (طبقه بندي سه گانه )که از مقاله اي تحت عنوان ((توانايي پذيرش و اختيار در بودجه ريزي عملياتي )) نوشته آنديوز استخراج شده است.
مدلي كه پژوهشگر به دنبال بررسي آن است مدل شه ((sheh ميباشد.اين مدل داراي طبقه بندي سه گانه است كه شامل توانايي،پذيرش و اختيار است. پس از مطالعه جدولهاي مختلف بودجهريزي عملياتي و بررسي آنها، پژوهشگر از مدل شه براي بررسي موضوع تحقيق استفاده مينمايد. به لحاظ اينکه از اين مدل در اين نوع بودجهريزي در دانشگاه تهران توسط آقاي محمودي خالدي مورد بررسي و تأييد قرار گرفته است پژوهشگر به دنبال آن است که از اين مدل در دانشگاه آزاد اسلامي واحد شهرري استفاده نمايد.
تبيين عوامل موثر بر اجراي موفق بودجه ريزي عملياتي با استفاده از مدل شه (SHEH) به شرح ذيل مي باشد:
سه عامل اثرگذار شامل: اختيار ،پذيرش و توانايي
توانايي:
توانايي ارزيابي عملکرد: توانايي سنجش عملکرد بر همه مراحل اجراي بودجه ريزي عملياتي تاثير مي گذارد.(foltin,1999,40)
اگر دولتها توانايي سنجش عملکرد بطور مفيد را نداشته باشند در اجراي بودجه ريزي عملياتي شکست خواهند خورد. از طرفي دولتها متوجه شده اند که سنجش نتيجه و خروجي مشکل و بسيار وقت گير مي باشد و هنوز بسياري از دولتها مشغول تعريف نتايج و خروجي مي باشند. در برخي موارد اين احتمال وجود دارد که مشکلات موجود در ارزيابي عملکرد ،اجراي بالقوه بودجه عملياتي را منتفي کند اما با توجه به گسترش صنعت ،ارزيابي عملکرد و شکل گيري تواناييهاي لازم در دولتها اين مشکلات کمتر خواهد بود.نکته مهم ديگر اين است که اطلاعات حاصل از ارزيابي عملکرد بايد صحيح وقابل اطمينان باشد.
توانايي نيروي انساني:
مطالعات همچنين بر اهميت اطمينان از وجودتواناييهاي نيروي انساني براي اجراي بودجه ريزي عملياتي تاکيد مي کند.تواناييهاي مورد نياز متفاوت مي باشد و به تمام مراحل بودجه ريزي مرتبط مي باشد.نيروي انساني مورد نياز بايد داراي مهارتهاي خاص در سنجش عملکرد ، حفظ و مديريت بانکهاي اطلاعاتي باشند.
در واحدهاي سازماني اجرايي بايد کارشناساني در زمينه تدوين اهداف عملکرد و برقراري ارتباط بين استفاده کنندگان از اطلاعات عملکرد وجود داشته باشند.
توانايي فني:
تجربه دولتها در رابطه با بودجه ريزي عملياتي همچنين اهميت تواناييهاي فني را نشان مي دهد.ملزومات فني خاصي بايد در راستاي جمع آوري اطلاعات عملکرد و ايجاد بانک اطلاعاتي تدارک گردد که به وسيله آن اطلاعات عملکرد فوري به شکلهاي مناسب و براي طيف متنوعي از کاربران تهيه گردد.
اگر اطلاعات عملکرد بطور فني از ساير عمليات حسابداري و بودجه ريزي جدا باشند. به احتمال فراوان بودجه ريزي عملياتي ، فرآيندهاي تصميم گيري مرتبط با ساير عمليات را درک نخواهد کرد و اگر نظام حسابداري مبتني بر داده هاي ورودي باشد به راحتي اطلاعات مبتني بر عملکرد را تسهيل نخواهد کرد.(willough by and melkers ,2000,p:108)
در راستاي اجراي اجراي بودجه ريزي عملياتي سيستم حسابداري صحيح و قابل اطمينان براي توليد صورتهاي مالي قابل حسابرسي و استفاده حياتي است.برخي منتقدين اعتقاد دارند که سازمانها و واحدها ممکن است تلاش کافي براي بهبود سيستم حسابداري به منظور توليد اطلاعات صحيح و قابل استفاده را انجام ندهند.
براي بهبود سيستم حسابداري تامين بودجه ، پرسنل و تکنولوژي مورد نياز موثر مي باشد.

اختيار:
اگر بودجه ريزان در اجراي بودجه ريزي عملياتي و يا در مراحل آن اختيار لازم را نداشته باشند اجرا با مشکل روبرو خواهد شد.سه بعد مهم از اختيار وجود دارد:
اختيار قانوني:
فرآيندهاي رسمي بودجه ريزي اغلب به صورت فشرده قانونمند مي شود. اصلاحات جديد در صورت تعارض با اين قانون نمي تواند اجرا شود.در برخي دولتها استفاده بالقوه از ارزيابي عملکرد در بودجه توسط قوانين و مقررات منابع انساني محدود مي شود.در برخي دولتها به دليل اينکه بودجه بر مبناي ورودي ها تنظيم و سازماندهي مي شود در مورد قوانين استفاده از اطلاعات عملکرد در بودجه داراي مشکل مي باشند.به طوريکه استفاده حداقل از اطلاعات عملکرد در بودجه بر مبناي اين واقعيت توجيه مي شود که بودجه بدون اطلاعات عملکرد تصويب مي شود. (Andrews,2004,p:336)
اختيار رويه اي:
سنجش عملکرد و استفاده بالقوه از اطلاعات عملکرد اغلب در فرآيندهاي بودجه موجود مورد غفلت واقع مي شود. مشخصه فرآيندهاي موجود رويه هاي رسمي است که به عنوان يک قاعده رفتار بودجه ريزي را ملزم مي کند.
اجراي موفقيت آميز اصلاحات نيازمند سازگاري مدل اصلاحات با اين قوانينو رويه ها است. در برخي دولتها قوانين و رويه هاي موجود بر ورودي ها و تشريح دقيق فصول و مواد هزينه تاکيدمي کنند که اين موضوع نقش بالقوه اطلاعات حاصل از ارزيابي عملکرد را تضعيف مي کند.
بسياري از رويه هاي بودجه ريزي سنتي علي رغم تلاشهايي براي الزام تصميم گيرندگان براي استفاده از اطلاعات حاصله از بودجه ريزي بر مبناي عملکرد هنوز وجود دارد.
انعطاف در جابجايي بودجه ها يکي از رويه هايي است که مي تواند بر اجراي بودجه ريزي عملياتي تاثير گذار باشد.يکي از ابعاد مهم بودجه ريزي عملياتي فراهم ساختن شرايطي براي سازمانها براي تخصيص بودجه بر اساس صلاحديد خود مي باشد.(young,2003,p:20)

اختيار سازماني:
اختيارات سازماني در رابطه با استفاده از اطلاعات عملکرد متاثر از مقامات سياسي مي باشد و تصميمات در رابطه با تخصيص منابع اغلب در چارچوب اختيارات اخذ مي شود که علاقه چنداني به استفاده از اطلاعات حاصل از ارزيابي عملکرد ندارد که اين امر منجر به شکست اصلاحات خواهد شد.
پذيرش:
مقاومت در برابر اصلاحات از جانب برخي مقامات دولتي ، روساي بخشها وکارکنان ممکن استبزرگترين مانع براي اجرا واستفاده از سنجش عملکرد باشد .(kline,1997,p:47)
اگر بودجه ريزي عملياتي توسط اين گروها پذيرفته شود به احتمال زياد اجرا خواهد شد . براي اجراي موفق بودجه ريزي عملياتي ، مقامات دولتي ، مديران اداري وکارکنان بايد متقاعد گردند که بودجه ريزي عملياتي در خور تلاش به منظور کاهش هزينه ها و نيل به منافع کوتاه مدت و بلند مدت دولت واجتماع مي باشند .
سه جنبه از پذيرش مورد نياز است :
پذيرش سياسي:
پذيرش مقامات سياسي در حمايت وتامين منابع مالي براي اجراي بودجه عملياتي بسيار حياتي مي باشد در حاليکه سنجش واستفاده از اطلاعات عملکرد پيامدهايي براي مقامات انتخابي وانتصابي دارد. صاحبنظران معتقدند سياستمداران اغلب در مقابل استفاده از اطلاعات عملکرد در تصميمات تخصيصي مقاومت مي کنند .
چون يک چنين اطلاعاتي آسيب پذيري آنها در برابر مردم را افزايش مي دهد، به خصوص در رابطه با برنامه هاي بلند مدت که ممکن است در کوتاه مدت به خوبي اجرا نشود.به همين خاطر اهداف کوتاه مدت به جاي اهداف بلند مدت مورد توجه قرار مي گيرد.
پذيرش مديريتي:
بررسي ها نشان مي دهد که پذيرش بودجه ريزي عملياتي از جانب مديران به خصوص در ارتباط با استفاده از اطلاعات عملکرد در تصميم گيري مديريتي و ايجاد طرحهاي انگيزشي،اساسي است.
يک چالش اساسي در بودجه ريزي عملياتي متقاعد کردن مديران برنامه در مورد ارزش طرحهاي استراتژيک و سنجش عملکرد مي باشد.(carter,1999,p:23)
مساله پذيرش مديريتي دوموضوع دارد:
1- اگر سازمانها احساس کنند که قانونگذاران از اطلاعات عملکرد بيشتر براي مواخذه آنها استفاده خواهند کرد آنها به احتمال زياد از طرح ،حمايت نخواهند کرد.
2- اگر سازمانها اطلاعات عملکرد را در تصميمات موثر و مفيد ندانند آناه از بودجه ريزي حمايت نخواهند کرد.
به طور کلي استفاده از اطلاعات تا اندازه اي توجيه کننده اين حقيقت است که برخي سازمانها فکر مي کنند اين طرح اجرايي نخواهد شد.(harris,2001)
پذيرش انگيزشي:
فرآيند بودجه ريزي سرشار از مشوقها مي باشد. سياست مداران و مديران مشابه يکديگر انگيزه هايي براي استفاده از انواع خاصي از اطلاعات و رفتارهاي معين دارند. اگر اين انگيزه ها ناسازگار با بودجه ريزي عملياتي باشند اجراي آن با مشکل روبرو خواهد شد.
به اعتقاد بروم کسب اطمينان از اينکه کارکنان و مجريان اين طرح درک صحيحي از نياز به اصلاحات دارند براي اجراي موفق بودجه ريزي عملياتي حياتي است.
وي همچنين پيشنهاد مي کند که تصميم گيران بايد درک کنند که اطلاعات حاصل از ارزيابي عملکرد بيشتر براي بهبود مديريت مفيد است تا بهبود فرآيند بودجه ريزي .(broom and lyne,1995, p:5)

1-7) تعريف عملياتي متغيرها و واژه هاي كليدي :
بودجه: بودجه عبارت است از يک طرح مالي که در آن نيازمنديهاي پولي دولت بطور کلي براي مدت محدودي پيش بيني مي شود .
1. بودجه سندي است که معاملات دخل و خرج مملکتي براي مدت معيني در آن پيش بيني و تصويب شده باشد . مدت مزبور را سند ماليه مي گويند و عبارت است از يکسال شمسي .
2. بودجه کل کشور برنامه مالي دولت است که براي يکسال مالي تهيه و حاوي پيش بيني درآمد و ساير منابع تأمين اعتبار و برآورد هزينه ها براي انجام عملياتي که منجر به وصول هدفهاي دولت مي شود.
بودجه ريزي عملياتي: بودجه عملياتي عبارتست از برنامه عملکرد سالانه به همراه بودجه سالانه که رابطه ميان ميزان وجوه تخصيص يافته به هر برنامه با نتايج بدست آمده از اجراي آن برنامه رانشان مي دهد.
بودجه ريزي افزايشي: بودجه ريزي افزايشي که به بودجه ريزي خطي يا بودجه ريزي کد موضوعي نيزمعروف است اين امکان را فراهم مي کند تا بتوان تنها با افزايش ناچيز نسبت به آنچه در سال گذشته وجود داشته است بودجه سال آينده خود را آماده کرد و نيازي به اهداف برنامه اي روشن يا تعيين شاخصي براي سنجش اثربخشي وکارآيي به منظور اجراي موفقيت آميز بودجه ريزي نيست.
بودجه ريزي بر مبناي هدف: نظام بودجه ريزي بر مبناي هدف اصولاً ابتکاري در جهت بهبود مديريت دولت بود .هدف اصلي اين نظام برقراي پيوند بين اهداف تعيين شده دستگاههاي اجرايي و تقاضاهاي بودجه اي آنها بود.
هزينهي محصول : فرآيندي است که بوسيله آن هزينه نهادها (حقوق و دستمزد) به محصولات تعلق ميگيرد.
هزينه يابي بر مبناي فعاليت : روشي است که در آن هزينه ها بر مبناي نسبت سهم فعاليتهاي صرف شده براي هر محصول مي باشد که از يک مخزن هزينه به محصولات مختلف اختصاص مييابد.
هزينه : عبارت از پرداختهايي است که بطور قطعي به ذينفع در قبال تعهد يا تحت عنوان کمک يا عناوين مشابه با رعايت قوانين و مقررات مربوط صورت مي گيرد.
کارآيي : عبارتست از توانايي فردي در انجام کار بطور صحيح در مدت مطلوب و در محل مناسب. به عبارت ديگر نسبت بازده واقعي کميت حاصل به بازدهي استاندارد از پيش تعيين شده ، کارآيي يا قدرت بازدهي است.
اثربخشي : عبارت است از ميزان درجه کيفيت و نيل به اهداف کار تعيين شده. يعني اثربخشي نشان مي دهد که تا چه ميزان از کارهاي انجام شده



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید