تعهد نامهي اصالت اثر و رعايت حقوق دانشگاه
دانشکدهي فناوري کشاورزي و منابع طبيعي
گروه آموزشي مهندسي آب و مديريت کشاورزي

پاياننامه براي دريافت درجهي کارشناسي ارشد
در رشتهي مديريت کشاورزي

عنوان:
بررسي عوامل مؤثر برعملکرد اقتصادي روش‏هاي مختلف مديريتي در توليد انگور شهرستان ملکان استان آذربايجان شرقي

استاد راهنما:
دکتر عليرضا عبدپور

استاد مشاور:
دکتر فرشاد کيوانبهجو

پژوهشگر:
صديقه اصغري بايقوت

زمستان 1393

دانشکدهي فناوري کشاورزي و منابع طبيعي
گروه آموزشي مهندسي آب و مديريت کشاورزي

پاياننامه براي دريافت درجهي کارشناسي ارشد
در رشتهي مديريت کشاورزي

عنوان:
بررسي عوامل مؤثر برعملکرد اقتصادي روش‏هاي مختلف مديريتي در توليد انگور شهرستان ملکان استان آذربايجان شرقي

پژوهشگر:
صديقه اصغري بايقوت

ارزيابي و تصويب شدهي كميتهي داوران پاياننامه با درجهي ……………………….
نام و نام خانوادگيمرتبهي علمي سمت امضاءدکتر عليرضا عيدپوراستادياراستاد راهنما و رييس کميتهي داوراندکتر فرشاد کيوان بهجواستادياراستاد مشاورداور
زمستان 1393

تقديم به:

پدر و مادرم
که وجودشان
همه مهرند
تقدير و تشکر
سپاس خداي را که سخنوران، در ستودن او بمانند و شمارندگان، شمردن نعمتهاي او ندانند و کوشندگان، حق او را گزاردن نتوانند؛ و سلام و دورد بر محمّد و خاندان پاك او، طاهران معصوم، هم آنانکه وجودمان وامدار وجودشان است؛ و نفرين پيوسته بر دشمنان ايشان تا روز رستاخيز…
لذا اکنون که در سايهسار بندهنوازي‌هايش پاياننامه حاضر به انجام رسيده است، بر خود لازم ميدانم تا مراتب سپاس را از بزرگواراني به‌جا آورم که اگر دست ياريگرشان نبود، هرگز اين پايان‌نامه به انجام نمي‌رسيد.
ازاستاد راهنماي گراميم جناب آقاي دکتر عليرضا عبدپور از تمامي زحمات و راهنمايي‌هاي بيدريغ ايشان تشکر ميکنم.
از جناب آقاي دکتر فرشاد کيوان بهجو که زحمت مشاوره اين پايان نامه را متحمل شدند، صميمانه تشکر مي‌کنم و جناب آقاي دکتر ……… که زحمت بازخواني و داوري اين پايان‌نامه را بر عهده داشتند، کمال تشکر را دارم.
ازمديريت محترم جهادکشاورزي شهرستان ملکان و همکاران محترمشان در بخش طرح و برنامهريزي و اداره ترويج و باغباني که در انجام اين پژوهش، کمال همکاري را ابراز داشتند صميمانه سپاسگذارم .و همچنين از رياست محترم اداره منابع طبيعي شهرستان ملکان، جناب آفاي مهندس محامد جهت زحمات فراواني که در راستاي پايان نامه اينجانب متحمل شدند کمال تشکر و قدر داني را دارم. از تمامي دوستان همکلاسيها و تمام کساني که در طي دوران تحصيل مشوق و همراه من بودند، تشکر و قدرداني مينمايم.

نام خانوادگي دانشجو: اصغري بايقوت نام: صديقهعنوان پاياننامه: بررسي عوامل مؤثر برعملکرد اقتصادي روش‏هاي مختلف مديريتي در توليد انگور شهرستان ملکان استان آذربايجان شرقي استاد راهنما: دکتر عليرضا عيدپور
استاد مشاور: دکتر فرشاد کيوان بهجو مقطع تحصيلي: کارشناسي ارشد رشته: مديريت کشاورزي
دانشگاه: محقق اردبيلي دانشكده: فناوري کشاورزي و منابع طبيعي
تاريخ دفاع: تعداد صفحات: 94چكيده:
انگور يکي از محصولات ارزآور در کشور است در توسعه صادرات غيرنفتي از اهميت ويژه‏اي برخوردار است استان آذربايجان شرقي يکي از استان‏هاي مهم توليد کننده انگور در ايران مي‏باشد. انگور عمده محصول باغي در ملکان است اين تحقيق به بررسي عوامل مؤثر برعملکرد اقتصادي روش‏هاي مختلف مديريتي( روش روسيمي و سنتي) در توليد انگور شهرستان ملکان استان آذربايجان شرقي پرداخته است. اين تحقيق از نوع کاربردي و در حوزه مطالعات ميداني پيمايشي و از نوع علي- مقايسهاي به شمار ميرود. جامعه آماري اين تحقيق را انگورکاران شهرستان ملکان تشکيل ميدهد. گردآوري دادهها و اطلاعات مورد نياز از طريق مصاحبه حضوري و تکميل پرسشنامه براي سال زراعي 1392-1391 که بهره‏برداران روسيمي به روش سر شماري که 30 تعداد نمونه بودند و براي بهرهبرداران سنتي به روش نمونه‌گيري که حجم نمونه به وسيله فرمول کوکران 101 نمونه تعيين گرديد، صورت گرفت که بطور کلي 131 پرسشنامه جمع آوري گرديد. در تحقيق حاضر به بررسي ويژگيهاي اجتماعي ساختاري و عملکرد اقتصادي واحدهاي توليد کننده انگور در دو رويکرد روسيمي و سنتي پرداخته شده است سپس با استفاده از آزمونهاي آماري به بررسي تفاوتهاي ويژگيهاي اجتماعي، اقتصادي، محيطي و فني در دو رويکرد پرداخته شد نتايج نشان داد که بين بهرهبرداران دو رويکرد روسيمي و سنتي از لحاظ تحصيلات، ميزان درآمد غير کشاورزي و سودناخالص توليد انگور و تجربه کشاورزي، تجربه انگورکاري مدت کار کشاورز و مدت کار خانواده و هزينههاي متغير، ميزان استفاده از کودآلي و ميزان استفاده از سموم کشاورزي، تعداد قطعات باغ، دفعات آبياري، انجام فرآوري، نوع فرآوري و همچنين سن باغ، نحوه انجام سمپاشي اختلاف معنيداري داشتند و نيز رويکرد روسيمي مهارت فني و مهارت انساني رتبه بالاتري نسبت به رويکرد سنتي دارد ولي از لحاظ مهارت ادراکي رويکرد سنتي رتبه بالاتري نسبت به رويکرد روسيمي داشت و نيز از لحاظ مهارتهاي مديريتي کل رويکرد روسيمي رتبه بالاتري نسبت به رويکرد سنتي دارد و از لحاظ عوامل اقتصادي ارزش توليد ناخالص و عملکرد اقتصادي( سود ناخالص) رويکرد روسيمي رتبه بالاتري نسبت به رويکرد سنتي دارد که نشانگر رابطه مثبت و همسويي بين مهارتهاي مديريتي و عوامل اقتصادي توليد ميباشد که جهت رتبه بندي و مقايسه مهارتهاي مديريتي و عوامل اقتصادي( ارزش توليد ناخالص، سود ناخالص) از تکنيک topsis استفاده گرديد.كليد واژهها: انگور، مهارتهاي مديريتي، عملکرد اقتصادي، رويکرد روسيمي و سنتي، شهرستان ملکان
فهرست مطالب
شماره و عنوان مطالب صفحه
فصل اول: کليات پژوهش
1-1- مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 2
1-2- بيان مسآله …………………………………………………………………………………………………………………………………………………2
1-3- ضرورت و اهميت تحقيق……………………………………………………………………………………………………………………………….5
1-4- سژالات اصلي پژوهش………………………………………………………………………………………………………………………………….7
1-5- اهداف پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………………………………. ..8
1-6- بررسي مطالعات انجام شده……………………………………………………………………………………………………………………………8
1-7- محدودهي پژوهش………………………………………………………………………………………………………………………………………15
فصل دوم: مباني پژوهش
2-1- مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………17
2-2- خصوصيات گياهشناسي………………………………………………………………………………………………………………………………..17
2-3- ترکيب شيميايي انگور و فرآوردههاي آن…………………………………………………………………………………………………………17
2-3- 1-مواد موجود در دم خوشه…………………………………………………………………………………………………………………………18
2-3-2- مواد موجود درگوشت داخل حبه يا پالپ انگور…………………………………………………………………………………………….18
2-3-3- مواد موجود در هر صد گرم حبه انگور……………………………………………………………………………………………………..18
2-3-4- مواد موجود در پوست حبهها …………………………………………………………………………………………………………………19
2-4-خواص درماني انگور………………………………………………………………………………………………………………………………….19
2-4-1-خواص درماني هسته انگور…………………………………………………………………………………………………………………….19
2-5-ارزش غذايي انگورو فراوردههاي انگور………………………………………………………………………………………………………..19
2-6-تاريخچه کشت و پرورش انگور در ايران و جهان………………………………………………………………………………………..20
شماره و عنوان مطالب صفحهادامه فهرست مطالب
2-7- عناصر غذايي مورد نياز انگور………………………………………………………………………………………………………………………21
2-8-نکاتي مهم در مورد کشت انگور ……………………………………………………………………………………………………………….21
2-9- نکات مهم در مورد برداشت انگور………………………………………………………………………………………………………………22
2-10-ارقام انگور………………………………………………………………………………………………………………………………………………22
2-10-1- ارقام انگور در دنيا …………………………………………………………………………………………………………………………….22
2-10-2-ارقام انگور در ايران…………………………………………………………………………………………………………………………….23
2-10-3-ارقام انگورمورد کشت دراستان آذربايجان شرقي …………………………………………………………………………………..23
2-10-4- ارقام مورد کشت در ملکان…………………………………………………………………………………………………………………24
2-11-سطح زير کشت و ميزان توليد………………………………………………………………………………………………………………….24
2-11-1-سطح زير کشت و ميزان توليد انگور در دنيا…………………………………………………………………………………………..24
2-11-2-سطح زير کشت و ميزان توليد انگور درايران ………………………………………………………………………………………..24
2-11-3-سطح زير کشت و ميزان توليد انگور درمنطقه ………………………………………………………………………………………25
2-12-تعريف مديريت ………………………………………………………………………………………………………………………………………25
2-13-اهميت مديريت……………………………………………………………………………………………………………………………………….25
2-14- وظايف مديريت……………………………………………………………………………………………………………………………………..26
2-14-1- طرح ريزي………………………………………………………………………………………………………………………………………..26
2-14-2- سازماندهي………………………………………………………………………………………………………………………………………..27
2-14-3- هدايت………………………………………………………………………………………………………………………………………………27
2-14-4- کنترل………………………………………………………………………………………………………………………………………………27
2-15-مهارتهاي لازم مديريتي……………………………………………………………………………………………………………………….27
2-15-1-مهارتهاي فني…………………………………………………………………………………………………………………………………28
ادامه فهرست مطالب
2-15-2- مهارتهاي انساني…………………………………………………………………………………………………………………………..28
شماره و عنوان مطالب صفحه2-15-3- مهارتهاي ادراکي…………………………………………………………………………………………………………………………..28
2-16- تعريف روشهاي مختلف مديريتي………………………………………………………………………………………………………..28
2-16-1- تعريف و تاريخچه روش کشت سنتي…………………………………………………………………………………………………29
2-16-2- تعريف و تاريخچه روش کشت روسيمي…………………………………………………………………………………………….29
2-17- تعريف مديريت واحدهاي کشاورزي……………………………………………………………………………………………………….29
2-18- تاريخچه مديريت کشاورزي…………………………………………………………………………………………………………………30
2-19- هدفهاي مديريت کشاورزي………………………………………………………………………………………………………………..30
فصل سوم: مواد و روش پژوهش
3-1- مقدمه……. ………………………………………………………………………………………………………………………………………… 32
3-2- توصيف منطقه مورد مطالعه…………………………………………………………………………………………………………………..32.
3-3- روش و نوع تحقيق……………………………………………………………………………………………………………………………….33
3-4- جامعه، نمونه و روش نمونهگيري…………………………………………………………………………………………………………..33
3-5-ابزار تحقيق……………………………………………………………………………………………………………………………………………34
3-5-1-روايي پرسشنامه………………………………………………………………………………………………………………………………35
3-5-2-پايايي پرسشنامه……………………………………………………………………………………………………………………………..35
3-6- متغيرهاي مورد استفاده در تحقيق …………………………………………………………………………………………………………36
3-6-1- متغيرهاي مربوط به متغيرگروهبندي و وابسته…………………………………………………………………………………….36
3-6-2-متغيرهاي مربوط به مهارتهاي مديريتي……………………………………………………………………………………………37
3-7- فرضيههاي تحقيق………………………………………………………………………………………………………………………………38
3-8-روشهاي تجزيه و تحليل دادهها.. ………………………………………………………………………………………………………..38
3-9-تکنيک تاپسيس…………………………………………………………………………………………………………………………………….39
3-10- تکنيک آنتروپي شانون……………………………………………………………………………………………………………………….39
ادامه فهرست مطالب
شماره و عنوان مطالب صفحه
فصل چهارم: بجث و نتايج
4-1-مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….43
4-2- تحليل توصيفي دادهها…………………………………………………………………………………………………………………………….43
4-2-1-تجزيه و تحليل ويژگيهاي اجتماعي ساختاري واحدهاي توليد کننده انگور……………………………………………….43
4-2-2- بررسي عملکرد اقتصادي واحدهاي توليد کننده انگور……………………………………………………………………………..44
4-3-بررسي ويژگيهاي اجتماعي، اقتصادي، محيطي و فني واحدهاي کشاورزي……………………………………………………50
4-3-1- تعيين نرمال بودن متغيرهاي اجتماعي، اقتصادي، محيطي و فني کشاورزان……………………………………………….51
4-3-2- بررسي مقايسات ميانگين بين متغيرهاي داراي توزيع نرمال متغيرهاي اجتماعي، اقتصادي و فني و محيطي….52.
4-3-3- بررسي مقايسات ميانگين بين متغيرهاي داراي توزيع غير نرمال متغيرهاي اجتماعي- اقتصادي…………………53.
4-3-4- بررسي مقايسات ميانگين بين متغيرهاي داراي توزيع غير نرمال متغيرهاي فني و محيطي…………………………..54
4-4- نتايج تحليل تشخيصي ويژگيهاي اجتماعي، اقتصادي، محيطي و فني…………………………………………………………..55
4-5-بررسي و مقايسه بر اساس مهارتهاي مديريتي……………………………………………………………………………………………..56
4-5-1-تجزيه تحليل دو گروه سنتي و روسيمي از لحاظ مهارت فني………………………………………………………………………58
4-5-2-تجزيه تحليل دو گروه سنتي و روسيمي از لحاظ مهارتهاي ادراکي……………………………………………………………58
4-5-3-تجزيه تحليل دو گروه سنتي و روسيمي از لحاظ مهارتهاي انساني…………………………………………………………….59
4-6- تجزيه تحليل دو گروه سنتي و روسيمي از لحاظ مهارتهاي مديريتي( انساني، ادراکي و فني)…………………………61
4-7-تجزيه تحليل دو گروه سنتي و روسيمي از لحاظ عوامل اقتصادي توليد انگور…………………………………………………….62
4-8- تجزيه تحليل دو گروه سنتي و روسيمي از لحاظ عملکرد اقتصادي(سود خالص) توليد انگور/ کشمش…………………63
فصل پنجم: نتيجهگيري و بحث
5-1- مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….64.
5-2- بررسي نتايج اهداف و فرضيههاي تحقيق……………………………………………………………………………………………………..64
ادامه فهرست مطالب
شماره وعنوان مطالب صفحه
5-2-1-تحليل نتايج حاصل از تجزيه و تحليل ويژگيهاي اجتماعي ساختاري واحدهاي توليدکننده انگور……………………64
5-2-2- تحليل نتايج حاصل از بررسي عملکرد اقتصادي واحدهاي توليد کننده انگور در دو رويکرد سنتي و روسيمي……64
5-2-3- تحليل نتايج حاصل از بررسي تفاوت ويژگيهاي اجتماعي، اقتصادي، محيطي و فني…………………………………..65.
5-3- تحليل نتايج حاصل از بررسي و مقايسه مهارتهاي مديريتي و عملکرد اقتصادي بين دو رويکرد……………………….66
5-3-1- تحليل نتايج حاصل از بررسي مهارتهاي انساني، فني، ادراکي بين دو رويکرد روسيمي و سنتي……………………66
5-3-2-تجزيه تحليل دو گروه سنتي و روسيمي از لحاظ کل مهارتهاي مديريتي( انساني، ادراکي و فني)………………….68
5 -3-3- تجزيه تحليل دو گروه سنتي و روسيمي از لحاظ عوامل اقتصادي توليد انگور……………………………………………..68
5- 4- معايب و مزاياي روش سنتي با توجه به نتايج بدست آمده از منابع و تحقيق حاضر………………………………………….68
5-5- مزايا و معايب روش روسيمي با توجه به نتايج بدست آمده از منابع و تحقيق حاضر…………………………………………..69
5-6- بررسي مشکلات و تنگناهاي تحقيق به جهت رشد و توسعه واحد‏هاي توليدکننده انگور و يا عدم روند روسيمي شدن در توليد انگور………………………………………………………………………………………………………………………………………………………70
5-7-راهکارها و پيشنهادات…………………………………………………………………………………………………………………………………….71
فهرست منابع و مآخذ………………………………………………………………………………………………………………………………………………72
پيوستها……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….77
فهرست جدولها
شماره و عنوان جدول صفحه جدول 2-1: ارزش غذايي انگور در رقمهاي انگور عسگري و انگور ياقوتي، انگور عسگري نارس( غوره) در يک صد گرم..20
جدول2-2: ميزان مصرف عناصر در هکتار مورد نياز انگور………………………………………………………………………………………….21
جدول3-1: وضيعت حجم نمونه در منطقه تحقيق…………………………………………………………………………………………………….36
جدول 3-2: متغيرهاي گروهبندي و متغيرهاي مستقل اجتماعي، اقتصادي و فني، محيطي…………………………………………..40
جدول 3-3: متغيرهاي مربوط به مهارتهاي مديريتي………………………………………………………………………………………………41
جدول4-1: متوسط ويژگيهاي اجتماعي واحدهاي توليد کننده انگور………………………………………………………………………….42
جدول4-2: متوسط سطح زير کشت و سن باغات واحدهاي توليد کننده انگور……………………………………………………………..43
ادامه فهرست جدولها
شماره و عنوان جدول صفحه
جدول 4-3: عملکرد(کيلوگرم/ هکتار) واحدهاي توليد کننده انگور……………………………………………………………………………..43
جدول4-4: ارزيابي توليد انگور در واحدهاي کشاورزي……………………………………………………………………………………………..46د
جدول4-6: متوسط قيمت و ارزش فروش انگور در واحد کشاورزي……………………………………………………………………………..46
جدول4-7: متوسط قيمت و ارزش فروش کشمش در واحد کشاورزي…………………………………………………………………………47
جدول4-8: ارزش توليد ناخالص انگور در واحدهاي کشاورزي…………………………………………………………………………………….47
جدول4-9: ارزش توليد ناخالص کشمش در واحدهاي کشاورزي……………………………………………………………………………….47
جدول 4-10: ارزش توليد ناخالص انگور/کشمش واحدهاي کشاورزي…………………………………………………………………………48
جدول 4-11: هزينههاي متغير در واحدهاي کشاورزي……………………………………………………………………………………………….49
جدول 4-12: سودناخالص توليد انگور/ کشمش در واحدهاي کشاورزي………………………………………………………………………49
جدول 4-12- کل هزينههاي ثابت در واحدهاي کشاورزي……………………………………………………………………………………….49
جدول 4-14- تعيين سود خالص توليد انگور/ کشمش در واحد کشاورزي………………………………………………………………….50
جدول 4-15: نتايج آناليز کلوموگروف-اسميرنوف جهت تعيين متغيرهاي نرمال محيطي و فني……………………………………51
جدول 4-16: نتايج آزمون t مستقل با توجه به متغيرهاي داراي توزيع نرمال…………………………………………………………….52
جدول 4-19: نتايج آزمون منويتني يو با توجه به متغيرهاي محيطي با توزيع غير نرمال ………………………………………….53
جدول 4-20: نتايج آزمون منويتني يو با توجه به متغيرهاي فني با توزيع غير نرمال……………………………………………….54
جدول4-21: نتايج تحليل تشخيصي ويژگيهاي اجتماعي، اقتصادي، محيطي و فني………………………………………………….55
جدول 4-22: لامبداي ويلک………………………………………………………………………………………………………………………………..56
جدول 4-23: تعيين رتبه شاخصهاي مهارت فني…………………………………………………………………………………………………..57
جدول 4-24: تعيين رتبه دو رويکرد سنتي و روسيمي از لحاظ مهارت فني ……………………………………………………………….57
جدول 4-25: تعيين وزن و رتبه شاخصهاي مهارت ادراکي در دو رويکرد سنتي و روسيمي………………………………………..58
جدول 4-26: تعيين رتبه دو رويکرد سنتي و روسيمي از لحاظ مهارت ادراکي……………………………………………………………..58
جدول 4-27: تعيين وزن و رتبه شاخصهاي مهارتهاي انساني در دو رويکرد سنتي و روسيمي………………………………….60
جدول 4-28: تعيين رتبه دو رويکرد سنتي و روسيمي از لحاظ مهارت انساني ……………………………………………………………60
ادامه فهرست جدولها
شماره و عنوان جدول صفحه
جدول 4-29: تعيين وزن و رتبه شاخصهاي مهارتهاي مديريتي در دو گروه روسيمي و سنتي…………………………………..61
جدول4-30: تعيين رتبه دو رويکرد سنتي و روسيمي از لحاظ مهارت مديريتي ……………………………………………………………61
جدول 4-31: تعيين وزن ورتبه شاخصهاي عوامل اقتصادي توليد انگور در دو گروه روسيمي و سنتي……………………….. 62
جدول4-32: تعيين رتبه دو رويکرد سنتي و روسيمي از لحاظ عوامل اقتصادي توليد انگور……………………………………62
جدول4-33: تعيين وزن و رتبه شاخصهاي عملکرد اقتصادي توليد انگور/ کشمش در دو رويکرد روسيمي و سنتي………..63.
جدول 4-34: تعيين رتبه دو رويکرد سنتي و روسيمي از لحاظ عملکرد اقتصادي توليد انگور/ کشمش…………………………….63
فهرست شکلها
شماره و عنوان شکلها صفحه شکل 3-1: وضيعت جغرافيايي استان آذربايجان شرقي و شهرستان ملکان………………………………………………………………….32
نمودار4-1: مربوط به مهارت فني در دو رويکرد روسيمي و سنتي………………………………………………………………………………8 5
نمودار4-2: نمودار مربوط به مهارتهاي ادراکي در دو رويکرد روسيمي و سنتي…………………………………………………………..59
نمودار4-3: ميزان مهارت انساني در دو رويکرد روسيمي و سنتي………………………………………………………………………………..60
نمودار 4-4: ميزان مهارتهاي مديريتي در دو رويکرد روسيمي و سنتي………………………………………………………………………61
نمودار 4-5: مقايسه عوامل اقتصادي در دو رويکرد روسيمي و سنتي…………………………………………………………………………..62
نمودار 4-6: مقايسه سودخالص توليد انگور/ کشمش در دو رويکرد روسيمي و سنتي…………………………………………………….63

فصل اول:
کليات پژوهش

1-1- مقدمه
اطلاعات و داده‏هاي تاريخ سياسي و اقتصادي جهان گوياي اين واقعيت است که بي‏ثباتي‏هاي اقتصادي، فقر، گرسنگي و به ويژه بيکاري از جمله عواملي هستند که امنيت، رفاه و آينده ملت‏ها را تهديد مي‏کنند. از اين رو امنيت غذايي از اهداف داراي اولويت و مورد تاييد کشورهاي صنعتي و غير صنعتي است. بخش کشاورزي زماني ميتواند نقشي در تحول و پيشرفت اقتصادي داشته باشد که شيوه جديد توليد در آن حاکم شده و از حالت بسته خارج و به اقتصادي مبتني بر بازار تبديل شود و براي ايجاد اين تحول بايد بهره‏وري در بخش کشاورزي افزايش يابد (بي‏نام، 1389).
درجه کاربري نسبتاً بالاي بخش کشاورزي نسبت به بخشهاي صنعت و معدن و توان اشتغالزايي، امکان کسب درآمد ارزي از طريق صادرات و همچنين صرفهجويي در مصارف ارزي در خصوص کاهش واردات محصولات کشاورزي از طريق افزايش توليدات داخلي، استراژيک بودن برخي از محصولات اين بخش، تأمين برخي دادههاي مورد نياز به ويژه براي بخشهاي صنعت و خدمات و نيز بازاري براي ستاده ساير بخشها از جمله دلايل اهميت بخش کشاورزي در اقتصاد ملي ميباشند(طهرانچيان،1384).
بخش کشاورزي ايران يکي از مهم‏ترين و تواناترين بخش‏هاي اقتصادي کشور است و تامين کننده بيش از يک چهارم توليد ناخالص ملي، يک چهارم اشتغال، بيش از چهار پنجم نيازهاي غذايي، يک چهارم صادرات غير نفتي و حدود نه دهم از نياز صنايع به محصولات کشاورزي است. کاملا روشن است که بخش کشاورزي به لحاظ دارا بودن شرايط کنترل ناپذير و نبود اطمينان، برنامه‏ريزي خاص خود را مي‏طلبد. بنابراين رشد بخش کشاورزي، اثر تعيين کننده‏اي در رشد کل اقتصاد دارد (بي‏نام، 1389).
1-2- بيان مسأ له:
مهمترين بخش اقتصادي کشور که ميتواند تا ميزان قابل ملاحظهاي به افزايش حجم صادرات غير نفتي کمک نمايد بخش کشاورزي است که به علت امکانات و ظرفيت توليد و برتري نسبي محصولات کشاورزي همواره بيش از 3/1 سهم صادرات غير نفتي کشور را داشته است و به عنوان يکي از بخشهاي عمده در برنامهريزيهاي مربوط به توسعه صادرات کشور تلقي ميگردد( ميرزايي، 1380)
توسعه بخش کشاورزي و افزايش بهره‏وري منابع اين بخش نيازمند افزايش دائمي سطح دانش و مهارت مديران واحدهاي بهرهبرداري و توليدکنندگان کشاورزي است. کشاورز، بدون آشنايي و پذيرش شيوه‏هاي نوين و بدون برخورداري از يک مديريت منطقي نمي‏تواند با موفقيت به فعاليت اقتصادي بپردازد (يعقوبي، 1388). مديريت جزء پنهان توليد است و به مرور تأثير فزاينده‏اي بر آن خواهد گذاشت و علاوه بر سه عامل نيروي کار، سرمايه و زمين، مديريت به عنوان عامل چهارم توليد بر سه عامل اوليه اثر گذاشته و در موفقيت هر کار اقتصادي از جمله فعاليت‏هاي کشاورزي نقش دارد که اثر آن به صورت اختلاف عملکرد اقتصادي و کارايي بين کشاورزان بروز مي‏کند (حميدي،2005).
امروزه يکي از مشکلات کشاورزي کشور، ضعف شيوه‌هاي مديريت و استفادهي نامطلوب از نهادههاي توليدي است. توجه به عنصر مديريت در جهت بهبود کارايي و افزايش توليد از اهميت ويژه‌اي در بخش کشاورزي برخوردار مي‌باشد. خود‌کفايي در زمينهي محصولات کشاورزي همواره مورد توجه مديران و برنامه‌ريزان بوده و يکي از اساسي‌ترين پايه‌هاي استقلال هر کشور به شمار مي‌رود و نقش عمده‌اي در توسعه اقتصادي کشور دارد. اين اهميت از نظر تأمين مواد غذايي، ايجاد اشتغال، تأمين ارز، روابط آن با ساير بخشها و سهمي که در توليد ناخالص ملي دارد قابل ملاحظه است (سيدان، 1384).
ايران بزرگترين توليد کننده ميوه در خاورميانه و شمال آفريقا مي‏باشد. از مجموع 40 ميليون تن ميوه در 20 کشور خاورميانه و شمال آفريقا، ايران 13 ميليون تن از اين توليد را به خود اختصاص داده است. پس از ايران کشورهاي پاکستان و مصر قرار دارد (محمودي، 1388). انگور يکي از محصولات ارزآور در کشور است و امکان اشتغال‏زايي براي مردم چه مستقيماً در تاکستان‏ها و چه در کارخانه‏هاي فرآوري و صادرات را به وجود ميآورد و در توسعه صادرات غيرنفتي از اهميت ويژه‏اي برخوردار است. در بين درختان ميوه، پس از نارگيل و زيتون بالاترين سطح باغات بارور ميوه‏جات درختي در دنيا متعلق به انگور مي‏باشد. سطح زير کشت انگور در جهان معادل 7 ميليون و 408 هزار هکتار و در بين ده کشور برتر توليد کننده انگور اسپانيا با يک ميليون و200 هزار هکتار، فرانسه با 813 هزار هکتار، ايتاليا با 770 هزار هکتار رتبه‏هاي اول تا سوم و کشور ايران با 315 هزار هکتار رتبه هفتم جهان را در اختيار دارد (فائو، 2007). در ايران استان‌ فارس با سهم 68/20 درصد سطح بارور تاكستان‏ها از نظر سطح در جايگاه نخست قرار دارد. استانهاي خراسان، قزوين، آذربايجان شرقي، آذربايجان غربي، همدان و زنجان به ترتيب با 32/16، 99/11، 83/7، 45/7، 64/6 و 22/5 درصد سهم در سطح بارور انگور كشور در رتبه‌هاي بعدي قرار گرفته‌اند (سايت وزارت کشاورزي، 1389).
استان آذربايجان شرقي از مناطق باغي و زراعي حاصلخيز کشور است و يکي از استان‏هاي مهم توليد کننده انگور در ايران مي‏باشد. اين استان از نظر سطح زير کشت در رده چهارم کشور و از نظر توليد در رتبه سوم کشور قرار دارد. سطح زير کشت انگور در استان آذربايجان شرقي 23759 هکتار بوده که 1319 هکتار نهال و 22440 هکتار بارور مي‏باشد. متوسط توليد محصول 16.1 تن در هکتار مي‏باشد و کل توليد استان 399603 تن برآورد گرديده است. شهرستان‏هاي عمده توليد کننده انگور در استان به ترتيب شهرستان‏هاي ملکان، بناب و مراغه مي‏باشد (صمدي، 1389).
ملکان با داشتن 49 هزار هکتار اراضي باغي و زراعي يکي از مراکز مهم کشاورزي در استان آذربايجان شرقي است که شامل 11200 هکتار اراضي باغي و 37800 هکتار اراضي زراعي مي‏باشد و مقام اول توليد انگور را در استان دارد. انگور عمده محصول باغي در ملکان است به طوري که اين شهرستان 65 درصد توليد استان و 7.2 درصد توليد کشوري انگور را به خود اختصاص داده است. همه ساله از 11000 هکتار تاکستان اين شهرستان 215 هزار تن انگور توليد مي‏شود که رقم عمده آن سلطاني يا کشمش بي‏دانه سفيد از ارقام غالب توليدي در اين شهرستان مي‏باشد که به صورت کشمش کاليفرنيايي، تيزآبي، آفتابي، پلوئي، آجيلي سبز، آب قوره، سرکه و شيره انگور فراوري مي‏شود و به دليل مرغوبيت و کيفيت بالاي کشمش کاليفرني و تيزآبي، ازاقلام صادراتي منطقه به کشورهاي خاورميانه اروپا و کشورهاي آفريقاي شمالي مي‏باشند (رحماني، 1389).
توسعه بخش کشاورزي و افزايش بهره‏وري منابع اين بخش نيازمند افزايش دائمي سطح دانش و مهارت مديران واحدهاي بهرهبرداري و توليدکنندگان کشاورزي است. کشاورز، بدون آشنايي و پذيرش شيوه‏هاي نوين و بدون برخورداري از يک مديريت منطقي نمي‏تواند با موفقيت به فعاليت اقتصادي بپردازد (يعقوبي، 1388). مديريت جزء پنهان توليد است و به مرور تأثير فزاينده‏اي بر آن خواهد گذاشت و علاوه بر سه عامل نيروي کار، سرمايه و زمين، مديريت به عنوان عامل چهارم توليد بر سه عامل اوليه اثر گذاشته و در موفقيت هر کار اقتصادي از جمله فعاليت‏هاي کشاورزي نقش دارد که اثر آن به صورت اختلاف عملکرد اقتصادي و کارايي بين کشاورزان بروز مي‏کند (حميدي،2005). اختلاف عملکرد اقتصادي موجود بين توليدکنندگان درشرايطي که واحدهاي توليدي از منابع يکساني استفاده مي‏نمايند را مي‏توان به عواملي چون مهارتهاي مديريتي کشاورزان دانست.
روش‏هاي مختلف مديريتي بنا به شرايط متفاوت از لحاط ساختاري و همچنين عملياتهاي مختلف به مهارت‏هاي خاص خود نياز دارد و بنابراين عوامل متفاوتي بر ميزان عملکرد اقتصادي در روش‏هاي مختلف مديريتي توليد تأثيرگذار خواهند بود. عواملي چون عوامل اقتصادي، اجتماعي، فني ،محيطي و و همچنين مهارتهاي مديريتي چون مهارت فني،ادراکي، انساني کشاورزان بر انتخاب و يا عدم انتخاب روش‏هاي مديريتي توسط کشاورزان در منطقه تأثير مي‏گذارد. در صورت ضعف چنين عواملي کشاورز با افزايش هزينه‏هاي توليد، کاهش توليد در واحد سطح و کاهش کيفيت محصول توليدي، کاهش سودآوري در واحدهاي توليدي مواجه خواهد بود و در نتيجه اين عوامل، کشاورز را از داشتن عملکرد اقتصادي بالا باز مي‏دارد و اين امر، موجب عدم‏ پذيرش اين روش مديريتي توسط کشاورزان مي‏گردد. بنابراين در اين تحقيق به بررسي عوامل مؤثر بر عملکرد اقتصادي در دو روش مديريتي، روسيمي و سنتي پرداخته خواهد شد که اين مهم مي‏تواند منجر به کاهش اختلاف عملکردي در بين واحد‏هاي کشاورزي گردد.
1-3- ضرورت واهميت تحقيق:
اهميت توسعه کشاورزي و لزوم توجه بيشتر به آن، برخلاف گذشته بيشتر ناشي از اين است که برنامه‏هاي توسعه اقتصادي علاوه بر هدف افزايش درآمد مالي به هدف‏هاي رفاهي نيز توجهي روزافزون مي‏شود. گرسنگي و فقر به ويژه در مناطق روستايي بسياري از کشورهاي توسعه نيافته انگيزه‏اي نيرومند براي توسعه اقتصادي به شمار مي‏رود (بي نام، 1389).
در کشورهاي در حال توسعه، کشاورزي به عنوان يکي از محورهاي اساسي توسعه، نقشي مهم در توسعه اقتصادي کشورها دارد. براي رسيدن به توسعه‏ي کشاورزي نيز به سياست‏ها و برنامه‏هايي مناسب و پذيرفتني از سوي کشاورزان نياز است (محمدي محمدي و ترکماني، 1380).
نگرشي در کارکرد بخشهاي اقتصادي کشور، حاکي از موقعيت مناسب بخش کشاورزي در اقتصاد ايران است. زيرا بخش کشاورزي توانسته است از نظر اشتغالزايي، تامين درآمد و سهم آن در توليد ناخالص ملي، تأمين نيازهاي مصرفي جمعيت و همچنين تأمين ارز، موقعيت مطلوبتري را نسبت به ساير بخشهاي اقتصادي کسب نمايد (مطيعي لنگرودي، 1381).
از آن جايي که کشور با توليد سالانه بيش از 16 ميليون تن محصولات باغي، مقام هشتم توليدات باغي را در بين کشورهاي مختلف جهان را به خود اختصاص داده است و در زمينه توليد 12 محصول باغي، رتبه هاي اول تا هفتم دنيا در اختيار دارد. بخش باغباني کشور، 17درصد سطوح زير کشت، 18 درصد توليد و25 درصد ارزش افزوده، هم چنين 20 درصد اشتغال و به تنهايي 80 درصد صادرات بخش کشاورزي را به خود اختصاص داده است (اسکندري، 1389).
انگور و شکل فرآوري شده آن در بين محصولات باغي در کشور از اهميت ويژه‏اي برخوردار است و استان آذربايجان شرقي در زمينه کشت و توليد انگور با داشتن 23 هزار و 500 هکتار سطح زير کشت، مقام سوم کشور را در توليد انگور دارا است. انگور بيش از يک پنجم سطح زير کشت کل باغات و يک سوم توليد محصولات باغي استان را به خود اختصاص داده است. انگور از نظر ميزان توليد بعد از سيب، دومين محصول عمده استان محسوب مي‏شود و53 درصد صادرات محصولات کشاورزي استان مربوط به محصول کشمش است و شهرستان ملکان با اقتصاد مبتني بر کشاورزي، مهمترين مرکز توليد انگور با توليد بيش از 240 هزار تن در استان به شمار مي‏آيد. بيش از 40 هزار تن کشمش تيزآبي و کاليفرنيايي در اين شهرستان بسته بندي شده و علاوه بر عرضه به بازارهاي داخلي به خارج از کشور نيز صادر مي‏گردد (محمديان ،1389).
امروزه يکي از مشکلات کشور در جهت توسعه و بهره‏وري در بخش کشاورزي ضعف بسياري ازمديريت‏ها و ناکارايي اقتصادي واحدهاي توليدي در به کارگيري از نهاده‏‏‏ها در روش‏هاي مديريتي مختلف مي‏باشد. باتوجه به اينکه روش‏هاي مديريتي توليد انگور در شهرستان ملکان به دو صورت روسيمي و سنتي مي‏باشد لذا توسعه و بهره‏وري منابع موجود اين بخش نيازمند توجه به عواملي که بر عملکرد اقتصادي دو روش مذکور تأثير مي‏گذارد، مي‏باشد با توجه به ميزان بالاي سطح زير کشت انگور در ملکان و هزينه‏هاي بالاي توليد و عدم امکان استفاده از ماشين‏الات کشاورزي، راندمان پايين عملکرد به علت تراکم کاشت کم و پايين بودن کيفيت محصول در روش مديريتي سنتي رايج، و نيز آشنا نبودن باغداران به مسائل اگروتکنيکي بخصوص هرس و عدم به کارگيري نيروي انساني ماهر و متکي‏ بودن بر دانش بومي خصوصاً در روش مديريتي روسيمي، در نتيجه کاهش عملکرد اقتصادي در پي خواهد داشت.
نظر به اينکه مطالعات زيادي در زمينه روش‏هاي مديريتي انگور صورت گرفته، از جمله محمودزاده ودولتي (1379) و ‏جوان (1391) که يافته‏هاي حاصل از اين مطالعات نشان داد‏ که، درآمد روش روسيمي بيشتر از سنتي مي‏باشد و همچنين غفاري‏ قره‏باغ و‏ همکاران (1391) دريافتند، نسبت سود به هزينه در باغات روسيمي نسبت به باغات سنتي به طور معني‏داري بيشتر مي‏باشد که اين نه تنها به دليل اختلاف عملکرد بلکه به دليل کيفيت بالاي محصول توليدي در روش مديريتي روسيمي نسبت به روش مديريتي سنتي مي‏باشد. در نتيجه اختلاف ميانگين درآمد خالص در روش روسيمي نسبت به سنتي معني‏دار مي‏باشد.
علي رغم مزاياي روش روسيمي در نتايج تحقيقات مذکور روند روسيمي شدن در باغات منطقه ملکان بسيار کند بوده و فقط 370 هکتار از 11000 هکتار به صورت روسيمي مي‏باشد و حتي در برخي موارد اين روند حالت برگشت به شيوه روش قبلي (جوي و پشتهاي) دارد که با هزينه‏هاي سنگين توأم مي‏باشد.
بنا به سياست توسعه کشاورزي در اين منطقه، که با تخصيص اعتبارات لازم در راستاي روسيمي نمودن اين باغات، مي‏باشد. به اين علت بررسي عملکرد اقتصادي در دو روش مدبريتي مذکور و شناخت عوامل تآثير گذار بر انتخاب و يا عدم انتخاب روش مديريتي روسيمي کشاورزان که از اين جهت بر عملکرد اقتصادي تأثير گذار مي‏باشد ضرورت دارد.
بدين صورت در اين تحقيق درصدد هستيم به بررسي عوامل مؤثر بر عملکرد اقتصادي در دو روش مديريتي روسيمي وسنتي در اين شهرستان تأثير دارند را بررسي نموده تا بتوان از اين طريق راهکارهايي در راستاي تحقق توسعه واحدهاي توليدي انگور در اين منطقه ارائه نماييم.
1-4- سؤالات اصلي پژوهش :
1. آيا درآمد حاصل از توليد انگور در رويکرد سنتي و روسيمي داراي تفاوت معني‏داري مي‏باشد؟
2. چه عواملي بر تغيير يا انتخاب رويکرد‏هاي مختلف مديريتي در توليد انگور شهرستان ملکان مؤثر مي‏باشد؟
3. مهارتهاي مديريتي در کدام از دو رويکرد داراي رتبه بيشتري ميباشد؟
1-5- هدف (اهداف) پژوهش:
هدف اصلي در اين تحقيق بررسي عوامل مؤثر بر عملکرد اقتصادي روش‏هاي مديريتي روسيمي وسنتي در توليد انگور شهرستان ملکان مي‏باشد و از طرف ديگر اهداف فرعي در اين تحقيق به شرح زير عنوان مي‌گردد :
1. بررسي ساختار اجتماعي – اقتصادي واحد‏هاي توليد کننده انگور
2. .بررسي عملکرد اقتصادي واحدهاي توليد کننده انگور در دو رويکرد سنتي و روسيمي
3. مقايسه مهارتهاي مديريتي در دو رويکرد سنتي و روسيمي
4. بررسي عوامل مؤثر بر توسعه واحد‏هاي توليدکننده انگور در دو رويکرد سنتي و روسيمي
5. بررسي مشکلات و تنگناهاي موجود در مناطق تحقيق به جهت رشد و يا عدم روند روسيمي شدن در توليد انگور مقايسه مهارتهاي مديريتي در دو رويکرد سنتي و روسيمي

1-6- بررسي مطالعات انجام شده:
علي رغم اهميت بالاي منطقه مورد نظر در توليد انگور، تاکنون هيج تحقيقي به بررسي عوامل مؤثر بر عملکرد اقتصادي روش‏هاي مديريتي مختلف توليد انگور صورت نگرفته است. در اين تحقيق درصدد هستيم که به بررسي اين عوامل در اين منطقه پرداخته و راهکارهايي را ارائه نماييم.
جوان و همکاران( 1391) به تعيين عوامل مؤثر بر عملکرد اقتصادي و کارايي توليد انگور در شهرستان مشگين شهر پرداختند در اين تحقيق مقدار توليد انگور در روش روسيمي به مقدار 2/15763 کيلوگرم در هکتار بيشتر از روش سنتي ميباشد و همچنين سودناخالص انگور در واحد سطح روش روسيمي به مقدار 38754664 ريال بيشتر از روش سنتي ميباشد.
غفاري قرهباغ و همکاران(1391) به ارزيابي انرژي و اقتصادي توليد انگور در باغات انگور روسيمي و سنتي در شهرستان اروميه پرداختند. در اين تحقيق دريافتند که تآثير نوع روش کشت باغات کل انرژي ورودي در در روش کشت روسيمي به طور معنيداري بيشتر از سنتي ميباشد و همچنين عملکرد محصول در دو روش داربستي( روسيمي) و سنتي تفاوت معنيداري نداشت و نسبت سود به هزينه در اين باغات به طرز معنيداري بالاتراز باغات سنتي است و ميانگين درآمد خالص روش روسيمي به طور معنيدار بيشتر از روش کشت سنتي بود.
راسخ جهرمي و ناصري جهرمي (1390) به تخمين و تحلبل اقتصادي تابع توليد مرکبات در استان فارس پرداختند. در اين بررسي جهت شناسايي و بررسي موضوع تحقبق و ارائه الگوي نظري، جمع‏آوري آمار و اطلاعات از روش اسنادي، مصاحبه و مشاهده بوده است. روش تجزيه و تحليل نيز به روش تحليل محتوا آماري و اقتصاد سنجي مي‏باشد. با استفاده از آمار و اطلاعات استخراجي از پرسش‏نامه‏ها ثابع توليد درجه دوم به عنوان بهترين برازش از ميان ساير توابع توليد مورد برآورد و تخمين قرار گرفت. نتايج نشان داد که ميزان استفاده از غوامل توليد، کود شيميايي، نيروي کار، سطح زير کشت و ميزان آب مصرفي از ميزان بهينه کمتر مي‏باشد.
عبدپور و همکاران (1390) به تعيين کارايي فني توليد انگور و عوامل مؤثر بر آن در شهرستان مشگين‏شهر پرداختند. در اين مطالعه اطلاعات از‏ طريق پرسش‏نامه از محل تحقيق جمع‏آوري گرديد. کارايي فني توليدکنندگان انگور به روش تابع توليد مرزي تصادفي براي گروههاي روسيمي و سنتي در مناطق تحقيق انجام گرفت. نتايج تحقيق نشان داد که ميانگين کارايي فني براي گروه سنتي 75% و براي گروه روسيمي 82/4 درصد مي‏باشد و ميزان ناکارايي فني در گروه سنتي 25% و براي گروه روسيمي 17/9 درصد مي‏باشد.
الهياري(1390) در تحقيقي به تحليل مهارتهاي مديريت مزرعه در بين گردانندگان واحدهاي مرغداري صنعتي در استان گيلان پرداخت. نتايج حاصل از آزمون فريدمن نشان داد که سطح توانمندي اکثر پاسخگويان در دامنهاي بين متوسط تا خوب قرار دارد و بهترين سطح توانمندي در حوزه مهارتهاي کاري و توليدي و پايينترين سطح توانمندي در مهارتهاي بازاريابي مشاهده شد.
اسکندري و همکاران(1389) به ارزيابي و مقايسه سيستمهاي تاکداري درر استان آذربايجان شرقي پرداختند نتايج حاصله نشان داد که ميزان هزينههاي احداث و نگهداري سالهاي قبل از بازدهي تاکستانهاي ايستاده با پايه فلزي و پايه چوبي در مقايسه با سيستم سنتي به ترتيب 118 درصد و 95 درصد هزينه دارند و متوسط عملکرد توليد انگور در واحد سطح 81 درصد بيشتر از سيستم سنتي ميباشد و قيمت تمام شده توليد هر کيلوگرم انگور در سيستم روسيمي 44 درصد کمتر از روش سنتي ميباشد. متوسط درآمد سالانه از هر هکتار در روش روسيمي 286 درصد بيشتر از روش سنتي ميباشد.



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید