e
کليه حقوق مادي مترتب بر نتايج مطالعات ، ابتکارات و
و نوآواري هاي ناشي از تحقيق موضوع اين پايان نامه
متعلق به دانشگاه رازي است.
دانشکده علوم
گروه زيست شناسي
پايان نامه جهت اخذ درجه کارشناسي ارشد رشته ي زيست شناسي گرايش سيستماتيک و اکولوژي گياهي
عنوان پايان نامه
شناسايي گونه ها و برآورد باردهي جوامع پريفيتوني در درياچه ي زريبار با هدف تعيين کيفيت آب
استاد راهنما:
دکتر مظفر شريفي
استاد مشاور:
دکتر اسلام عطازاده
نگارش:
علي خضرنژاد
مهرماه 1392
دانشکده علوم
گروه زيست شناسي
پايان نامه جهت اخذ درجه کارشناسي ارشد رشته زيست شناسي گرايش سيستماتيک و اکولوژي گياهي
نام دانشجو:
علي خضرنژاد
تحت عنوان:
شناسايي گونه ها و برآورد جوامع پريفيتوني در درياچه ي زريبار با هدف تعيين کيفيت آب
در تاريخ 30 /07/1392 توسط هيئت داوران زير بررسي و با درجه عالي تصويب نهايي رسيد.
1 – استاد راهنما دکتر مظفر شريفي با مرتبه علمي استاد امضاء
2 – استاد مشاور دکتر اسلام عطازاده با مرتبه علمي مربي امضاء
3 – استاد داور داخل گروه دکتر ناصر کريمي با مرتبه علمي استاديار امضاء
4 – استاد داور خارج از گروه دکتر وحيد اکملي با مرتبه علمي استاديار امضاء
تقديم به :
مادر عزيزم
همسر مهربانم
وبه
پسرم آراد
تقدير وتشکر:
با تشکر از زحمات دکتر شريفي به عنوان استاد راهنما، با سپاس فراوان از زحمات جناب آقاي اسلام عطازاده دانشجوي دوره دکتري جلبک شناسي در دانشگاه بالارد استراليا که به عنوان مشاور در شناسايي جنس هاي فيتوپلانکتوني زحمات زيادي را انجام دادند . با تشکر از مديرت گروه زيست شناسي دانشگاه رازي جناب آقاي دکتر رستگار و معاون آموزشي دانشکده علوم سرکار خانم دکتر آزادبخت که مساعدتهاي بي دريغي را عنايت داشتند .
با تشکر از داور داخلي جناب آقاي دکتر کريمي وداور خارج گروه آقاي دکتراکملي و آقاي دکتر تاران به عنوان نماينده تحصيلات تکميلي و همچنين باتشکر از تمامي اساتيد گروه زيست شناسي آقايان دکتر کريمي، دکتر قاسمپور، دکتر آقاله و سرکار خانم دکتر جليليان که در دوران تحصيل ما را همراهي و مساعدت نمودند .
با سپاس فراوان از انجمن چياي زريبار و همکاري صميمانه جناب آقاي جمال قادري که در مراحل نمونه گذاري، نمونه برداري و دسترسي به ايستگاههاي مورد نظر مرا مورد لطف و محبت خود قرار دادند.
با تشکر از زحمات و محبت هاي تمام دوستان و همکلاسي هايم در دانشگاه رازي علي الخصوص خانم الهام محمديان که در انجام کارهاي آزمايشگاهي مساعدت هاي بي دريغي را عنايت داشتند.
چکيده
شناسايي گونه ها و برآورد باردهي جوامع پريفيتوني درياچه زريبار با هدف ارزيابي کيفيت آب از فروردين ماه 1392 تا مرداد ماه 1392 به مدت 6 ماه انجام شد. نمونه برداري در دو ايستگاه رودخانه ده ره تفه (شماره يک) و ايستگاه سدخاکي (شماره دو) توسط بسترهاي سيماني حاوي کاشي هاي شيشه اي صورت گرفت. همراه با شناسايي پريفيتون ها متغييرهاي وزن زنده، وزن خشک، وزن خشک بدون خاکستر ( A.F.D.M) و ميزان کلروفيل a مورد سنجش و ارزيابي قرارگرفت. در مجموع 43 جنس متعلق به 16 راسته و 8 شاخه مشاهده گرديد. اعضاي شاخه Bacillariophyceae با داشتن 14 جنس بيشترين تعداد و تنوع را نشان دادند که جنس Navicula در تمام مراحل نمونه برداري غالب بود. پس از آن شاخه Chlorophyceae و Cyanobacteriaf به ترتيب با 10 جنس و 8 جنس در مرحله بعدي بودند. شاخه Dinophyceae و Conjugatophyceae هر کدام داراي 3 جنس بودند. Euglenophyceae داراي 2 جنس و Cryptophyceae و Xanthophyceae فقط يک جنس داشتند. در ميان جنس هاي مشاهده شده در دوره نمونه برداري Navicula داراي بيشترين تعداد در هر دو ايستگاه بود. در ايستگاه ده ره تفه پس از Navicula جنس هاي Diplonies و Nitzschia در مرحله بعدي غالب بودند. در ايستگاه سدخاکي هم جنس هاي Epithemia ، Frustula و Ooedogonium پس از Navicula داراي بيشترين تعداد بودند. جنس هاي Melosaria ، Aulacoseria ، Pinnularia ، Ooedogonium ، Quadingula ، Zygnema، Staurastrum ، Raphidiopsis ، Chroococus ، Hetrocapsa و Tribonema فقط در ايستگاه سد خاکي ثبت و مشاهده شدند. جنس Cymbella فقط در ايستگاه ده ره تفه ثبت گرديد. در کل تنوع و تعداد جنس ها در ايستگاه سد خاکي بيشتر از رودخانه ده ره تفه بود. دياتومه ها در تمامي مراحل نمونه برداري قابل مشاهده بودند و در ماههاي تير ومرداد سيانوباکتريها غالب بودند. به نظر مي رسد مجموعه اي از عوامل اقليمي و فيزيکوشيميايي بر چگونگي رشد و تکثير فيتوپلانکتون ها، ترکيب گونه اي و فراواني آنها در اين درياچه تأثير بسزايي دارد. با توجه به تاکسون هاي شناخته شده چنين نتيجه گيري مي شود که درياچه زريبار جزء آبهاي اليگو مزوتروف مي باشد.
واژه هاي کليدي : فيتوپلانکتون ، ترکيب گونه اي ، کيفيت آب ، اليگو مزوتروف ، درياچه ي زريبار
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول:مقدمه
1-1- تالاب ها…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..2
1-2- تعريف تالاب……………………………………………………………………………………………………………………………………………2
1-2-1- تعريف تالاب از نظر کنوانسيون رامسر ……………………………………………………………………………………….3
1-3- طبقه بندي تالاب……………………………………………………………………………………………………………………………………4
1-3-1- تقسيم بندي تالابهاي ايران…………………………………………………………………………………………………………6
1-4- کنوانسيون رامسر……………………………………………………………………………………………………………………………………9
1-4-1- طبقه بندي تالابها توسط کنوانسيون رامسر………………………………………………………………………………..9
1-5- عملکرد و ارزش تالاب………………………………………………………………………………………………………………………….10
1-5-1- زيستگاهي براي حيات وحش و آبزيان …………………………………………………………………………………….10
1-5-2- مکاني براي تحقيقات علمي و آموزشي ……………………………………………………………………………………11
1-5-3- چرخه وتغيير شکل (دگرگوني) مواد…………………………………………………………………………………………11
1-5-4-تغيير و کاهش قدرت تخريب سيلاب…………………………………………………………………………………………11
1-5-5-تغذيه آب هاي زير زميني…………………………………………………………………………………………………………..12
1-5-6- حفظ و نگهداري ذرات معلق ……………………………………………………………………………………………………12
1-5-7- صادرات محصولات…………………………………………………………………………………………………………………….12
1-5-8- مواد خام ………………………………………………………………………………………………………………………………….12
1-5-9- تفرج ………………………………………………………………………………………………………………………………………….13
1-5-10-تثبيت خاک …………………………………………………………………………………………………………………………….13
1-6- عوامل تهديد و تخريب تالابها ……………………………………………………………………………………………………………..13
1- 6-1- عوامل انساني …………………………………………………………………………………………………………………………..13
1-6-2- تبديل اکوسيستم هاي تالابي به زمينهاي کشاورزي………………………………………………………………..13
1-6-3- رودخانه ها و جريانات آبي آلوده ………………………………………………………………………………………………14
1-6-4- رسوبات حمل شده به تالاب …………………………………………………………………………………………………….14
1-6-5- عدم وجود مديريتي هدفدار و توانمند……………………………………………………………………………………….14
1-6-6- استفاده از تالابها به عنوان مناطق تفرجگاهي…………………………………………………………………………..14
1-7 – جوامع جلبكي در اكوسيستم هاي آبي………………………………………………………………………………………………15
1-8- فيتوپلانکتون ها……………………………………………………………………………………………………………………………………16
1- 9- رده هاي مهم فيتوپلانکتون ها……………………………………………………………………………………………………………18
1- 9- 1- رده باسيلاريوفيسه يا دياتومه ها…………………………………………………………………………………………….18
1-9- 2- رده داينوفيسه ( داينوفلاژله ها )……………………………………………………………………………………………..19
1-9- 3- جلبک هاي سبز پلانکتوني(رده کلروفيسه )……………………………………………………………………………20
1-9- 4- اوگلناهاي تاژکدار(رده اوگلنوفيسه)…………………………………………………………………………………………21
1-9- 5- جلبک هاي قهوه اي- طلائي (رده (Chrysophyceae …………………………………………………………..21
1-9- 6- رده Prymnesiophyceae ……………………………………………………………………………………………………….21
1-9- 7- رده کريپتوفيسه………………………………………………………………………………………………………………………..22
1-9- 8- جلبك هاي سبز- آبي (رده سيانوفيسه يا سيانوباكترها)…………………………………………………………22
1-10- جلبک هاي کف زي………………………………………………………………………………………………………………………..23
1-10-1- فراواني و پراکنش جلبک هاي کف زي……………………………………………………………………………….24
1-11- عوامل مؤثر بر ترکيبات جامعه وتوليدات جلبک هاي کف زي…………………………………………………………26
1-11-1- نور……………………………………………………………………………………………………………………………………………26
1-11-2- مواد مغذي………………………………………………………………………………………………………………………………28
1-11-3- جريان آب……………………………………………………………………………………………………………………………….32
1-11-4- بستر…………………………………………………………………………………………………………………………………………35
1- 11-5- دما………………………………………………………………………………………………………………………………………….36
1-11-6- چرا…………………………………………………………………………………………………………………………………………37
1-12- تغييرات زماني و مکاني در جلبک هاي کف زي……………………………………………………………………………..37
1-13- ارزيابي کيفيت آب تالابها ها با استفاده از فيتوپلانکتون ها……………………………………………………………..39
1-14- اهداف تحقيق…………………………………………………………………………………………………………………………………..41
فصل دوم:مواد و روش ها
2-1- مشخصات، موقعيت جغرافيايي و وضعيت اقليمي منطقه……………………………………………………………………43
2-2- حيات وحش……………………………………………………………………………………………………………………………………….45
2-3- خصوصيات رويشگاهها و گسترشگاههاي گياهان در منطقه……………………………………………………………….45
2-4- وسايل و مواد مورد استفاده ……………………………………………………………………………………………………………….46
2-5- تعيين ايستگاه هاي نمونه برداري……………………………………………………………………………………………………….47
2-6- دوره هاي نمونه برداري……………………………………………………………………………………………………………………..48
2-7- روشهاي نمونه برداري…………………………………………………………………………………………………………………………48
2-8- تثبيت و آماده سازي نمونه ها…………………………………………………………………………………………………………….49
2-9 – متغييرهاي اندازه گيري شده در آزمايشگاه……………………………………………………………………………………….50
2-9-1- روش اندازه گيري وزن زنده (Bio mass)………………………………………………………………………………..50
2-9-2- روش اندازه گيري وزن خشک (Dray mass) …………………………………………………………………………50
2-9-3- روش اندازه گيري وزن خشک بدون خاکستر (A.F.D.M ) …………………………………………………..50
2- 9- 4- تعيين ميزان کلروفيل a ………………………………………………………………………………………………………..50
2-10- شناسايي جلبکها……………………………………………………………………………………………………………………………….51
2-11- نحوه شمارش جلبک ها…………………………………………………………………………………………………………………….51
فصل سوم:نتايج
3-1- متغييرهاي اندازه گيري شده…………………………………………………………………………………………………………….54
3-1-1- تغييرات وزن زنده (Bio mass )……………………………………………………………………………………………….54
3-1-2- تغييرات وزن خشک (Dray mass) …………………………………………………………………………………………54
3-1-3- تغييرات وزن خشک بدون خاکستر(A.F.D.M) ……………………………………………………………………..55
3-1-4- تغييرات ميزان کلروفيل a (Chlorophylle a ) ……………………………………………………………………….56
3-2- جامعه فيتوپلانکتوني …………………………………………………………………………………………………………………………..56
3-3- بررسي تاکسونوميکي فيتوپلانکتونها …………………………………………………………………………………………………..57
3-4 – مقايسه نموداري فيتوپلانکتون هاي مشاهده شده در دو ايستگاه …………………………………………………60
3-4-1- مقايسه شاخه هاي ثبت شده …………………………………………………………………………………………………..60
3-4-2- مقايسه جنس هاي ثبت شده…………………………………………………………………………………………………..61
3-5- شرح برخي از شاخه ها و جنس هاي مهم مشاهده شده در تالاب زريبار………………………………………….65
فصل چهارم:بحث و نتيجه گيري
4-1- متغيير هاي اندازه گيري شده ……………………………………………………………………………………………………………73
4-2- بحث نتايج تاکسونوميک فيتوپلانکتون ها …………………………………………………………………………………………73
4-3- پيشنهادات …………………………………………………………………………………………………………………………………………..75
منابع ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..77
فهرست شکل ها و نمودارها
عنوان صفحه شکل2-1- موقعيت درياچه زريبار وايستگاههاي مورد بررسي …………………………………………………………………………….43
شکل 2-2- ايستگاه ده ره تفه ……………………………………………………………………………………………………………………………….47
شکل 2-3- ايستگاه سد خاکي ……………………………………………………………………………………………………………………………..48
شکل2-4- نمونه بستر آماده شده قبل از استقرا ر در ايستگاه ها ………………………………………………………………………..49
شکل 2-5- نمونه بستر آماده شده بعد از استقرار در ايستگاه ها و نشست پريفيتون ………………………………………..49
شکل 2-6- اجزاي مختلف لام هماسيتومتر (لام شمارش جلبک ها ) ………………………………………………………………52
نمودار 3-1- تغييرات وزن زنده در ايستگاهها ي مورد بررسي در دوره نمونه برداري ………………………………………..54
نمودار 3-2- تغييرات وزن خشک در ايستگاهها ي مورد بررسي در دوره نمونه برداري …………………………………….55
نمودار 3-3- تغييرات وزن خشک بدون ايستگاهها ي مورد بررسي در دوره نمونه خاکستر در برداري………………55
نمودار 3-4- تغييرات ميزان کلروفيلa ايستگاهها ي مورد بررسي در دوره نمونه خاکستر در برداري……………….56
نمودار 3-5- درصد شاخه هاي مختلف فيتوپلانکتون هاي درياچه زريبار در دوره مطالعه ………………………………..60
نمودار3-6- درصد جنس هاي مشاهده شده شاخه Chlorophyceae در دوره مطالعه …………………………………….61
نمودار3-7- درصد جنس هاي مشاهده شده شاخهBacillariophyceae در دوره مطالعه…………………………………..61
نمودار3-8- درصد جنس هاي مشاهده شده شاخهConjugatophyceae در دوره مطالعه………………………………….62
نمودار3-9- درصد جنس هاي مشاهده شده شاخهCryptophyceae در دوره مطالعه ………………………………………62
نمودار3-10- درصد جنس هاي مشاهده شده شاخهCyanobacteria در دوره مطالعه………………………………………63
نمودار3-11- درصد جنس هاي مشاهده شده شاخهDinophyceae در دوره مطالعه…………………………………………63
نمودار3-12- درصد جنس هاي مشاهده شده شاخهEuglenophyceae در دوره مطالعه…………………………………..64
نمودار3-13- درصد جنس هاي مشاهده شده شاخه Xantophyceae در دوره مطالعه ……………………………………..64
تصاوير جنس هاي مهم مشاهده شده در درياچه زريبار ……………………………………………………………………………………….68
فهرست جدول ها
عنوان صفحه
جدول 2-1- مختصات ايستگاههاي مورد بررسي …………………………………………………………………………………………………47
جدول2-2- زمان هاي نمونه برداري …………………………………………………………………………………………………………………….48
جدول3-1- فيتوپلانکتون هاي مشاهده شده در ايستگاه ده ره تفه …………………………………………………………………….58
جدول 3-2- فيتوپلانکتون هاي مشاهده شده در ايستگاه سد خاکي ………………………………………………………………….59
فصل اول
مقدمه
1-1- تالاب ها
تالاب ها به طور مستقيم يا به طور ضمني و تلويحي به طرق گوناگون تعريف شده اند. عوامل متعدد ازقبيل ديدگاه و نظريات شخصي، جايگاه وموقعيت، چشم اندازها و مناظر، هر فرد يا گروهي تالاب را از ديدگاه و نظريات خود متکي بر تجارب يا نيازهاي خاص تعريف کرده است. براي مثال، اگر تعريف تالاب از يک فرد عادي و غير متخصص پرسيده شود، ممکن است که يک باتلاق با انبوهي از گياهان با آب عميق همراه با اردک ها و يا اين که يک برکه ناشناخته و کدر را بيان کند، اما از ديدگاه متخصص، تالاب به عنوان مکاني که در آن فرايند غير هوازي رخ مي دهد، به همراه گياهان فراواني که براي زندگي در شرايط مساعد، يا دشوار و طاقت فرساي آن ناحيه سازگار شده اند تعريف مي شود. نهايتاً آنان که استفاده و کارايي هاي تالاب ها را بيان و محاسبه ميکنند مطمئنا يک نظريه ساختاري دارند و تالاب را به وسيله ويژگي هاي بارز خاک، هيدرولوژي و گياهان آن به خاطر سهولت تصميم گيري در مورد کاربري هاي آن تعريف مي کند.

1-2- تعريف تالاب
تالاب از نظر لغوي معادل واژه ” وتلند ” به معني اراضي خيس و غرقابي و متشکل از دو کلمه تال و آب بوده که در اصل به معني آبگير مي باشد. تالاب ها زيستگاه هايي موقتي و انتقالي اند از اين حيث که آنها نه زيستگاه هاي خشکي اند و نه زيستگاه هاي آبي، بلکه ويژگي ها و خصوصيات هر دو را دارند. ممکن است در طي زمان به خاطر وابستگي به فاکتور هايي نظير ميانگين بارش ساليانه، تبخير و تعرق و تغييرات و اصلاحات حوضه آبريز، گسترده يا محدوده شوند. به خاطر موقتي بودن خصوصيات تالاب ها و جابجايي مرزهاي آنها، شناسايي دقيق مرز تالاب ها اگر عملاً غير ممکن نباشد، مشکل خواهد بود. همچنين انواع مختلف تالاب در نوع تعريف آن مؤثرند. تالاب ها شامل زيستگاه هاي شناخته شده اي، مانند باتلاق و مرداب و تالاب هاي فصلي که کمتر شناخته شده اند، مانند برکه هاي بهاري و رودهاي دوره اي و فصلي مي باشند.
هر تالاب بسته به اندازه، شکل، هيدرولوژي، خاک، گياهان و موقعيتش در چشم اندازها منحصر به فرد مي باشد. به همين دليل تالاب ها دامنه وسيعي از ويژگي هاي عملکردي وکارا و مفيد، شامل : 1- تهيه زيستگاه هايي براي حيات وحش و آبزيان 2- حفظ و نگهداري رسوبات و سموم 3- تضعيف قدرت تخريب سيلاب 4- متابوليسم مواد غذايي 5- تغذيه آبهاي زيرزميني 6- صدور محصولات را ارائه مي کنند.
علي رغم اين که ارائه تعريف براي تالاب به صورت جامع کاملاً دشوار است، تاکنون چندين تعريف رسمي پيشنهاد شده است. آسانترين تعريف را مديران و دانشمندان بويژه آنهايي که علاقمندن به پرندگان آبزي و حيات وحش مي باشند، بيان نمو ده اند (F. Shaw 1956). اين تعريف که تا اندازه اي تعريف ساختاري است و مطلبي قابل فهم و کلامي معقول را براي افراد عادي ارائه مي دهد. واژه تالاب به زمين هاي پستي اطلاق مي شود که با آب کم عمق ( پاياب) و گاهي اوقات آبهاي موقتي و فصلي پوشيده شده اند. همچنين با اسامي ديگري مانند, wet Meadow , Bog ,fen swamp , marsh , potholes ناميده مي شود.
اين تعريف برپايه دو پارامتر ضروري که بايد در يک تالاب وجود داشته باشد، بيان شده است :
1- وجود آب هاي سطحي 2- توسعه و گسترش رطوبت درخاک براي گياهان
دريک کارگروه کانادايي، يک گروه محقق تالاب هاي ملي آن کشور، تعريفي را ارائه کرده که پارامتر سومي يعني خاک هاي هيدريک را هم شامل شده است. اين تعريف بيشتر به خصوصيات علمي تالاب ها توجه کرده است. به علاوه توضيح و بسط تعريف قبلي تالاب که نه تنها شامل زيستگاه هايي که داراي آب هاي سطحي مي باشند، مي پردازند، بلکه آنهايي را که خاک اشباع شده دارند، را تشريح مي کنند (Tarnokai- 1979).
سرويس حيات وحش و ماهيان آمريکا، تعريفي را که هيدرولوژي تالاب، خاک هاي هيدريک و گياهان آبدوست را به عنوان پارامترهاي دخيل در تعريف تشخيص داده، تصويب نموده است (Kvardyn et al, 1979). اين تعريف تالاب شناسان، تعريفي است که از تعريف کانادايي ها، از اين حيث که نياز به ارائه ويژگي و خصايص پارامتر مذکور را ندارد، متمايز گرديده است :
تالاب ها، زمين هاي موقتي بين سيستم هاي خشکي و آبي هستند. مکاني که سفره آب در درون يا نزديک به سطح زمين قرار دارد و يا بوسيله آب هاي کم عمق پوشيده شده است.
1-2-1- تعريف تالاب از نظر کنوانسيون رامسر
مناطق مردابي، آبگير، توربزا برکه هاي مصنوعي يا طبيعي که به طور دائم يا موقت داراي آب ساکن يا جاري، لب شوريا شور مشتمل بر مناطقي از آبهاي دريايي که عمق آب هنگام پايين ترين جزر در آنها بيش از6 متر نباشد.
1-3- طبقه بندي تالاب
روش ها و الگوهاي طبقه بندي تالاب ها بسيار توسعه يافته اند (For example, Martin and Stewart et al 1953 and 1971 Kantvrd Glt and Larson 1974). اين سيستم طبقه بندي بوسيله کاردين و همکارانش در سال 1979 گسترش يافت و در سال 1993 بوسيله آقاي برينسون که از سوي دانشمندان، سياستمداران و مهندسين مورد تأييد قرار گرفت، به صورت پيشرفته ارئه گرديد. اين طبقه بندي ها مي توانند درتمام نواحي جغرافيايي و در قسمت اعظم دنيا بيشتر از ساير طرح هاي طبقه بندي به کار روند.
با توجه به ويژگيهاي متفاوتي که تالابها مي توانند داشته باشند سيستم هاي طبقه بندي متعددي براي تالابها ارائه شده است. معمولاً در اين نوع طبقه بندي ها معيارهاي گوناگوني نظير رويش هاي گياهي، ويژگيهاي هيدرولوژيک، خصوصيات شيميايي، نوع خاک و هيدروتوپوگرافي منطقه اساس طبقه بندي تالابهاي مختلف قرار مي گيرد. بنابراين فقط به برخي از طبقه بندي هاي مهم در رابطه با تالابها در نقاط مختلف دنيا اشاره مي شود. هر چند بيشتر سيستم هاي طبقه بندي تالاب بر روي مفهوم هيدرولوژي تکيه مي کنند ولي سيستم هاي اوليه اي که در ارتباط با طبقه بندي تالاب ارائه شدند برمبناي رويش هاي گياهي نظير جنگلي، هميشه سبز، برگ ريز و غيره استوار بودند، که البته اين سيستم ها هنوز هم براي توصيف و تشريح ساده از تالاب بسيار مفيد مي باشند.
در دهه 1970 طبقه بنديهاي فراواني از تالاب ارائه شد که يکي از مهمترين آنها را ادوم ( 1971, Odum ) بر اساس موقعيت جغرافيايي قرارگيري تالابها و شرايط محيطي تأثير گذار بر آنها ارائه نموده است.
بر طبق طبقه بندي ادوم تالابها به پنج گروه تقسيم مي شوند :
نوع اول : سيستم هايي که سازگار به شرايط مختلف محيطي بوده بدين لحاظ داراي محدوده وسيعي از پراکنش جغرافيايي مي باشند.
نوع دوم : اکوسيستم هاي نواحي حاره و استوايي که در اين اکوسيستم هاي هر چند ميزان نور بالا بوده ولي تغييرات محيطي و فصلي بسيار ناچيز مي باشند از جمله اين اکوسيستم ها مي توان به سيستم هاي حرا اشاره نمود.
نوع سوم : اکوسيستم هاي نواحي معتدله که شديداً تحت تأثير تغييرات فصلي نظير سرماي زمستان و گرماي تابستان مي باشند.
نوع چهارم : اکوسيستم هاي واقع در نواحي قطبي
نوع پنجم : اکوسيستم هاي جديدي که در مجاورت جوامع بشري بوجود آمده اند و شديداً تحت تأثير دستکاريهاي بشر در حال تغيير مي باشند.
يکي از مهمترين سيستم هاي تالابي که هميشه درمورد آن مباحث زيادي بيان مي گردد، توربزارها مي باشد. اقدامات مربوط به طبقه بندي توربزارها در شمال اروپا و آمريکا انجام شده که طبقه بندي Davis (1907) در ايالات متحده از اولين طبقه بنديهاي ارائه شده در رابطه با توربزارها مي باشد وي باگهاي ميشيگان را بر طبق سه اصل ذيل گروه بندي نمود :
1- زمين هاي باگ يا بر روي درياچه هاي کم عمق يا بر روي دلتاهاي رودخانه ايي واقع شده اند.
2- باگ ها از دوطريق توسعه مي يابند يا با بالا آمدن کف سيستم و يا گسترش نواحي ساحلي به سمت دريا
3- سطح آنها يا از خزه و يا از لاريکس پوشيده شده است.
ويلر نيز (Wheller – 1994) انواع تالاب ها را بر اساس منبع تأمين آب، چگونگي کسب رطوبت و همچنين مکان جغرافيايي آنها گروه بندي نموده است که در زير به اختصار آورده شده است :
بر اساس منبع تأمين آب : درياچه ها، آبهاي زيرزميني، نهرهاي جاري شده از آبهاي جاري
تالابهاي واقع بر مناطق بدون شيب : انواع تورب زارها، تالاب مردابي، تالاب چاهي
تالابهاي واقع بر مناطق شيب دار : فن هاي چشمه اي، فن هاي شيب دار، باگ تپه اي
يکي ديگر از نظام هاي طبقه بندي که امروزه در رابطه با تالاب ها مطرح است طبقه بندي Brinson (1993) مي باشد وي تالاب را بر اساس ويژگيهاي هيدروژئومورفيکي تقسيم بندي نموده است، او در طبقه بندي خود به سه فاکتور ژئومورفولوژي منطقه ( موقعيت جغرافيايي تالاب )، منابع آب تالاب و خصوصيات هيدرو ديناميکي آب تالاب ( جهت و قدرت حرکت آب تالاب ) توجه داشته است که به اين تقسيم بندي در زير اشاره شده است :
بر اساس ژئوموفولوژيکي ( موقعيت جغرافيايي تالاب ) : گودالها ( برکه هاي بهاري ) تورب زارها ( باگ فن)، حواشي رودخانه ها و برخي اکوسيستم هاي ديگر ( کرانه ها).
بر اساس منبع تأمين آب : بارندگي ( باگ امبروتر وفيک )، آبهاي زيرزميني ( فن ها)، آبهاي سطحي (تالاب ساحلي ).
بر اساس ويژگيهاي هيدروديناميکي : نوسانات عمودي ( باگ )، جريانهاي يک طرفه ( تالابهاي کنار رودها).
بنابراين کاملاً مشخص است که طبقه بندي تالابها در نقاط مختلف جهان بر اساس معيارهاي بسيار متنوعي صورت مي گيرد و در اين مورد نيز اتفاق نظري وجود ندارد و متناسب با نوع ويژگي يک تالاب و يا اعمال نظر شخصي يک دانشمند يا سازمان اين تقسيم بندي انجام مي شود.
Beazly درسال 1993 درکتاب ” تالابها در معرض خطر” انواع تالابهاي موجود در نقاط مختلف جهان را در شش سيماي عمده به صورت زير معرفي کرد.
1- مصب ها، سيستم هاي حرا و کفه هاي گلي (Estuaris ‘ Mangroves and tidal flate) : از مهمترين ويژگي اين اکوسيستم ها بويژه مصب ها حرکت روزانه جزر و مد مي باشد. در محل مصب ها به دليل تداخل آب شيرين رودخانه با آب شور دريا ها چشمه هايي با آب لب شور ايجاد شده است.
2- دشت هاي سيلابي و دلتاها (Flood plain and deltas) : اين زيستگاها عمدتاً تحت تأثير طغيان آب رودخانه ها بوده و بر اين اساس الگوي تغذيه ايي آب در آنها به صورت فصلي مي باشد. دشتهاي سيلابي عموماً در نواحي ساحلي و دلتاهاي مصبي همراه با زيستگاههاي آب شور و يا شيرين يافت مي شوند.
3- نيزارهاي آب شيرين (Freshwater marsh) : چشمه هاي سطحي، رودها و سيلابها مي توانند ايجاد اکوسيستم هايي با آب دائمي و کم عمق نمايند که به آنها تالاب آب شيرين اطلاق مي شود.
4- درياچه ها (Lakes) : درياچه ها زيستگاههايي مي باشند که در اکثر مناطق دنيا يافت مي شوند که به لحاظ رويش گياهي، غرقابي بودن خاک و همچنين حيات وحش آنها را نوعي تالاب محسوب مي نمايند.
5- تالابهاي جنگلي (Forest wetland) : در برخي از نواحي نظير سواحل درياچه ها و دشت هاي سيلابي که آب در آنها به مدت طولاني بصورت ساکن باقي مانده است جنگل هايي تشکيل شده است که به اين زيستگاهها تالابهاي جنگلي گويند.
6- توربزارها (Peatland) : توربزارها تحت شرايط ناشي از دماي پايين، اسيديته بالا، مواد غذايي کم، شرايط غرقابي و ميزان اکسيژن پايين تشکيل مي شوند. درچنين شرايطي سرعت تجزيه مواد گياهي مرده کاهش مي يابد. اين ويژگي هر چند در تمامي توربزارها عموميت دارد اما ميزان در انواع آن متفاوت است. براي مثال توربزارهايي تحت عنوان باگ ها داراي اسيديته بالا و مواد غذايي کم بوده در حالي که فن ها داراي اسيديته خنثي و از نظر مواد غذايي غني مي باشند. البته در کل مي توان توربزارها را نسبت به ساير تالابها اکوسيستم هاي حاصل خيز به شمار آورد (Beazley’1993) . برخلاف تصور اوليه توربزارها مختص به عرض هاي جغرافيايي بالا در نيمکره شمالي نبوده بلکه در تمامي قاره ها و عرض هاي جغرافيايي مشاهده مي گردنند. توربزارها برطبق معيارهاي مختلفي مثل ميزان اسيديته، آّب و هوا و هيدرولوژي داراي تنوع وسيعي بوده که مهمترين اين معيارها هيدروتوپوگرافي توربزار مي باشد.
1-3-1-تقسيم بندي تالابهاي ايران:
هر چند ايران در يک منطقه ي خشک جهان واقع شده است ولي تنوع وسيعي از اکوسيستم هاي تالابي در آن مشاهده مي شود. اصولاً تالابهاي ايران با توجه به منطقه قرارگيري آنها به شش گروه عمده تقسيم بندي مي شوند (Mansori , 1992) :
تالابهاي جنوب درياي خزر واقع در استانهاي گيلان و مازندران .
تالابهاي حوزه درياچه اروميه در استان آذربايجان .
تالابهاي جنوب غربي در استان خوزستان .
تالابهاي مرکزي واقع در جنوب زاگرس در استان فارس .
تالابهاي نواحي شرقي مجاور مرز افغانستان در استان سيستان و بلوچستان .
تالابهاي حواشي خليج فارس و درياي عمان در جنوب .
تالابهاي نواحي شمالي شامل درياچه هاي آب شيرين، آبگيرهاي کم عمق، استخرهاي کشاورزي و مزارع برنج مي شود که به مساحت 700 کيلومتر در سواحل درياي خزر مشاهده مي شوند. از مهمترين تالاب هاي اين ناحيه مي توان به مرداب انزلي و مجموعه تالابهاي گرگان – ميانکاله اشاره نمود. همچنين در بسياري از موارد آب بندان ها که به منظور ذخيره آب براي فصول خشک و همچنين صيد مرغابي ساخته شده اند تبديل به نوعي تالاب مصنوعي شده اند (جمشيد منصوري 1992) .
درياچه اروميه زيستگاه مناسبي براي کلوني هاي پرندگاني نظير پليکان سفيد (Pelecanus onocrotalus) فلامينگوهاي بزرگ (Pheoenicoptfrus ruber) و شمار ديگري از پرندگان آبزي مي باشد. علي رغم شور بودن درياچه اروميه جمعيت هايي از گونه هاي گياهي و جانوري ارزشمند نظير جلبک Enteromorpha و سخت پوست کوچکي به نام آرتيميا (Artemia) در آن زيست مي کنند.
در جنوب غربي ايران سه رودخانه بزرگ کارون، دز وکرخه که از کوههاي زاگرس سرچشمه مي گيرند در درون دشتهاي خوزستان جاري بوده و دشتهاي سيلابي فصلي را ايجاد مي کنند. تالاب شادگان با وسعت 290000 هکتار که يک تالاب جگني فصلي محسوب مي شود از مهمترين تالابهاي جنوب غربي ايران محسوب مي شود. تالابهاي استان فارس شامل درياچه هاي آب شيرين و نيزارها مي باشند. دشت ارژن، درياچه پريشان، بختگان و مهارلو از مهمترين تالابهاي استان فارس مي باشند. مجموعه ايي از درياچه هاي آب شيرين که رويش اصلي در آنها نيزار مي باشد در مرز بين ايران و افغانستان در استان سيستان و بلوجستان ديده مي شود که وسعت آنها گاهي به 20000 هکتار نيز مي رسد. سه درياچه هامون پوزاک، هامون صبري و هامون هيرمند که آب خود را از رودخانه هيرمند که از کوههاي هندوکش سرچشمه مي گيرد تأمين مي نمايند از جمله اين زيستگاهها به شمار مي روند.
تالابهايي که در سواحل خليج فارس و درياي عمان مشاهده مي شوند شامل فلاتهاي لجن زار و باتلاقهاي مانگرويي مي باشند. Avicennia marina موسوم به درخت حرا گونه مهم مانگروهاي جنوب مي باشد. هارينگتون در سال 1976 در رابطه با پراکنش مانگروهاي ايران تحقيقاتي به عمل آورد که مساحت آنها را حدود 8900 هکتار برآورد نمود. بزرگترين سيستم مانگرويي در تنگه خورين در شمال جزيره قشم واقع شده است.
يکي از مهمترين ويژگي اکثر تالابهاي ايران رويش نيزار در آنها مي باشد. بويژه نيزارها در مرداب انزلي، تالابهاي هامون، دشت ارژن و درياچه پريشان و برخي از تالابهاي درياچه اروميه ديده مي شوند. نيزارها زيستگاههاي مناسبي براي پرندگان مهاجر مي باشند. در اينجا به منظور شناخت بهتر و تفکيک تالابهاي کشور به کمک اطلاعات موجود و بهره گيري از سيستم هاي طبقه بندي تالابهاي نقاط مختلف دنيا سيستم طبقه بندي زير در رابطه با تالابهاي کشور بيان شده است.( Mansori , 1992)
1- تالابهاي حوضه هاي آبگير : اين تالابها بر روي نواحي پست و نسبتاً مسطح مجاور برخي از درياچه هاي کشور و نيز پيرامون رودخانه هاي نواحي سيستان و بلوجستان واقع شده است و تحت تأثير سيستم آبي مجاور خود واجد شرايط غرقابي تالابي مي شوند.
1-1- درياچه ها (درياچه اروميه، درياچه يادگارلو، درياچه کوبي، تالاب گاوخوني، درياچه ايذه و شيخو، درياچه مهارلو، درياچه هارم )
1-2- هامونهاي کويري (هامون صبري، هامون هيرمند، هامون پوزاک )
2- تالابهاي نواحي مرتفع : تالابهاي واقع بر ارتفاعات نواحي مختلف کشور بويژه درياچه ها، چشمه ها و سراب هايي که در دامنه ها و يا گاهي قلل و ارتفاعات کشور ديده مي شوند.
2-1- درياچه ها (درياچه زريبار، درياچه کفتار، درياچه هفت برم، درياچه بختگان، درياچه نورگل )
2-2- چشمه ها وسراب ها (تالاب لاونديل )
2-3- مرغزارها ي مرتفع (دشت مغان، دشت ارژن، تالاب گندمان )
3- تالابهاي رودخانه اي : تالابهايي شامل دشتهاي سيلابي، دلتاها و مناطق اطراف رودخانه ها که تحت تأثير سيلابها و طغيان رودخانه ها، واجد شرايط غرقابي مي شوند. اين تالابها يکي از مهمترين مراکز کشاورزي نيز به شمار مي روند.
3-1- کفه هاي گلي (تالاب آخ گل، تالابهاي رود کرخه، تالابهاي رود کارون، سعدي شاهور )
3-2- دلتاها (دلتاي رودخانه هله، دلتاي رئد موند )
4- تالابهاي ساحلي : سيستم هاي تالابي مجاور درياي خزر در شمال و درياي عمان و خليج فارس در جنوب که بسته به ويژگيهاي ژئومورفولوژيکي و ساختاري منطقه به صورت سيستم هايي نظير خليج، مصب، جزيره و يا سيستم حرا مشاهده مي شوند.
4-1- تالابهاي سواحل درياي عمان و خليج فارس
4-1-1- مصب ها (خورگواتر، خور کنارک)
4-1-2- سيستم هاي حرا (دلتاي رودخانه جگين و گبريگ، دلتاي رودخانه گاز، دلتاي رودخانه شور، شيرين و ميناب، تنگه خوران )
4-1-3- جزاير تالابي (تالابهاي جزاير صخره ايي، شني و مرجاني، شيدوار، فارور، خارکو )
4-2- تالابهاي سواحل درياي خزر
4-2-1- تالابهاي رودخانه ايي (مرداب انزلي، تالاب کياشهر و سفيد رود )
4-2-2- خليج هاي ساحلي (امير کلايه، خليج گرگان و ميانکاله )
4-2-3- آب بندان ( تالابهاي فريدون کنار، سيد محلي، زرين کلا، لاريم سرا، لاپو، زار گمارز )
5- تالابهاي ويژه : اين تالابها داراي ويژگيهاي ساختاري يا ژئومورفولوژيکي منحصر به فرد مي باشند که يا در نتيجه ساخت اکوسيستم هاي مصنوعي نظير سد و آب بندان تشکيل شده اند و يا حاصل وقوع پديده هاي زمين شناسي خاص مي باشند.
5-1- تالاب الگويافته (تالاب هشيلان )
5-2- آب بندهاي فصلي (دشت حميديه )
5-3- سدها و آبگير ها (سد عباس آباد، سد وشمگير، سد دز، سد درودزن )

1-4- کنوانسيون رامسر
کنوانسيون رامسر اولين تعهد رسمي جهاني براي حمايت و مديريت تالاب ها، به خاطر اهميت بين المللي آنها است. ( کنوانسيون رامسر 1999 ميلادي ) تا سال 2005 ، 148 کشور 1448 تالاب را با مجموع 125032572 ميليون هکتار در کنوانسيون رامسر به ثبت رسانيده اند. وظايف سازمان هاي فرهنگي، علمي و آموزشي ملل متعهدحفظ و صيانت اطلاعات و بودجه هاي کنوانسيون است. کنوانسيون رامسر در يافته است که تالاب ها داراي ارزش اقتصادي، فرهنگي و اکولوژيکي هستند و زمان آن رسيده است که از تجاوز و تعدي، تخريب و نابودي آن ها کاسته شود. چون منابع تأمين آب تالاب ها در اکثر موارد از مرزهاي سياسي عبور مي کنند. هم اکنون کنوانسيون رامسر ساختار و چهار چوب منسجمي را براي همکاري دولت ها به خاطر حفاظت، حمايت و استفاده خردمندانه از تالاب ها تهيه نموده است.
1-4-1- طبقه بندي تالابها توسط کنوانسيون رامسر
کنوانسيون رامسر يک تعريف و نظام طبقه بندي شناسايي تالاب هاي



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید